سیانوشته ها

بدون عنوان

2011-09-19T02:58:00.001+04:30

می دانم به عقلم شک می کنی ولی راستش اگر به تناسخ و زندگی روح مجرد از بدن و هزار کوفت و زهرمار دیگر اعتقاد داشتم، بدون هیچ تردیدی باور می کردم روح یکی از خواجه های حرمسرای قاجار در جسم نحیفش حلول کرده و زندگی دوباره یافته است. مثل بیشتر مردها صدای بم، ریش یکدست و بدن به نسبت پر مویی دارد اما چهره اش کم و بیش خالی از خطوط مردانه ست و به سادگی می تواند سنش را پشت آن پنهان کند. درست پسر جوانی را می ماند که هرگز چشم چرانی و شهوت رانی نکرده. انگار سرد ِ سرد است و هیچ حسی ندارد. برای همین هر کجا که می رود، با نگاه آرام و پاهای لاغرش، خیلی زود می شود سنگ صبور دختران دور و بر. درست مانند خواجه های حرمسرا حتی مردان بد دل هم به او شک نمی کنند. شبیه کارمند بانک که پول ها و چک ها و سفته ها، با صفرهای فریبنده و صاحبان حریصشان، دربست به او اعتماد دارند...

بهار آمده، از سیم خاردار گذشته

2011-03-20T19:19:00.002+03:30

بخوان به نام گل سرخ
شاعر: دکتر شفیعی کدکنی

بخوان به نام گل سرخ، در صحاری شب،
كه باغ‌ها همه بيدار و بارور گردند.
بخوان، دوباره بخوان، تا كبوتران سپيد
به آشيانه خونين دوباره برگردند.

بخوان به نام گل سرخ، در رواق سكوت،
كه موج و اوج طنينش ز دشت‌ها گذرد؛
پيام روشن باران،
ز بام نيلی شب،
كه رهگذار نسيمش به هر كرانه برد.
ز خشكسال چه ترسی كه سد بسی بستند؛
نه در برابر آب،
كه در برابر نور
و در برابر آواز و در برابر شور …
در اين زمانه عسرت، به شاعران زمان برگ رخصتی دادند
كه از معاشقه سرو و قمری و لاله
سرودها بسرايند ژرف‌تر از خواب
زلال‌تر از آب.

تو خامشی، كه بخواند؟
تو مي‌روی، كه بماند؟
كه بر نهالك بيی‌برگ ما ترانه بخواند؟

از اين گريوه به دور،
در آن كرانه، ببين:
بهار آمده،
از سيم خاردار گذشته.
حريق شعله گوگردی بنفشه چه زيباست!

هزار آينه جاری است.
هزار آينه
اينك
به همسرایی قلب تو می‌تپد با شوق.
زمين تهی است ز رندان؛
همين تويی تنها
كه عاشقانه‌ترين نغمه را دوباره بخوانی.
بخوان به نام گل و سرخ و عاشقانه بخوان:
«حديث عشق بيان كن بدان زبان كه تو دانی»

یک اصل مهم

2011-03-11T19:00:00.003+03:30

حرف دیروز و امروز نیست
یک اصل است:

«ثانیه‌های با هم بودن،
چون تبهکاران حرفه‌ای،
بی رحم و وقت شناسند
ولی ساعت‌های بی‌تو،
کشدار
و کند.»

سندروم یکنواختی عصر جمعه،
ماه‌ها و هفته‌ها ست که اینجا
زمان را فلج کرده.

و کف اتاق
پر شده از موشک‌های کاغذی.

آخر...
هفته‌ها و ماه‌ها ست که اینجا
چفت پنجره‌ها
یخ بسته است.

همه راه‌ها به آنارشیسم ختم می‌شود

2011-02-19T18:05:00.003+03:30

برای کتاب نامه‌ی شماره‌ی نهم مجله‌ی مهرنامه نوشته‌ام:

نگاهی به کتاب باکونین و آنارشیسم جمع‌گرا
برایان موریس
ترجمه: سعید فیض اله زاده
نشر کتاب آمه

برخی بر این باورند که سخن گفتن از باکونین و چهره‌هایی چون او، آن هم در این هیاهوی گفتمان‌های پسا مدرنیستی هزاره‌ی سوم، چیزی نیست جز یک وقت گذرانی اندیشناک درباره‌ی مفاهیم از مد افتاده‌ی فلسفی یا بهانه‌ای برای کنجکاوی در میان رخدادهای تاریخی. ولی از نگر برایان موریس، نویسنده‌ی کتاب «باکونین و آنارشیسم جمع‌گرا»، بی‌تردید میخائیل الکساندرویچ باکونین سزاوار رفتاری شایسته‌تر از این است. اندیشمند و نظریه پرداز سیاسی با نفوذی که هیچ گاه شرح سامان یافته‌ای از افکار خود ارائه نداد ولی با این حال در بین الملل اول به رقیب و منتقدی سرسخت برای کارل مارکس مبدل شد. و این خود شاهدی ست بر نقش باکونین به عنوان چهره‌ای برجسته در دوران پرشور قرن نوزدهم. اما شگفت آن که تا کنون چندان کتاب مستقل و مفصلی پیرامون زندگی پر فراز و نشیب این اشراف‌زاده‌ی خانه به دوش و تا ابد در تبعید نوشته نشده است که منجر به درک ارزش تاریخی وی شود. چرا که همواره مارکسیست‌ها از یک سو و لیبرالیست‌ها از سوی دیگر اندیشه‌هایش را پس می‌زنند و گویی آنارشیست‌ها هم آرام آرام در این بی‌رغبتی نسبت به آرای وی با آن‌ها هم‌داستان شده‌اند. ولی حقیقت این است که که معاصرانش نتوانستند او را نادیده بگیرند و تاریخ نیز نمی‌تواند نادیده‌اش بگیرد. کتاب «باکونین و آنارشیسم جمع‌گرا» اثری کلاسیک و آکادمیک نیست، بلکه راهنمایی ست فشرده برای شناخت یکی از چهره‌های پررنگ سیاسی در قرن نوزده که بی‌شک پیشوا و الهام‌بخش جنبش‌های آنارشیستی و سوسیالیسم آزادی‌خواه بوده است. چارچوب کتاب بر دو بخش اصلی بنا شده که شانزده فصل را در بر می‌گیرند. پاره‌ی نخست که روایتگر زندگی و سیر دگرگونی اندیشه‌های باکونین است. نجیب‌زاده‌ای از یک خانواده‌ی اشرافی روس که جاذبه‌های فلسفه‌ی آلمانی او را به سوی اروپای غربی کشید، جایی که آن زمان آبستن رویدادهای بس بزرگ در تاریخ بشری بود و زندگی‌اش را برای همیشه دگرگون کرد. و پاره‌ی دوم که دیدگاه آنارشیسم جمع‌گرای او را تشریح می کند. نگره‌ای که تا کنون در مقابل بازخوانی مارکس از سوسیالیسم کم‌تر بدان توجه شده است. حال آن که نقد باکونین بر آرای مارکس از آن دست مسائلی ست که همچنان ارزش بررسی دارد. درست است که باکونین یک متفکر آکادمیک نبود و تا پایان عمر نیز نتوانست آنارشیسم جمع‌گرای خود را در هیئت یک دستگاه فکری منسجم دربیاورد، ولی این به معنای نامفهومی اندیشه‌هایش نیست. آن چه وی در سر می‌پروراند پی‌ریزی نخستین نگره‌ی سوسیالیستی و آزادی‌خواهانه بود که لیبرالیسم، سوسیالیسم و آتئیسم را در قالب یک نظریه به هم پیوند دهد. اندشیه‌ای که بعد‌ها به دست مریدانی چون کروپاتکین، رکلوس، کافیرو و مالاتستا نیز بسط داده شد. به شهادت سندهای تاریخی که برایان موریس در کتابش از آن‌ها یاد می‌کند، باکونین انسانی دوست داشتنی بوده و در برابر نقدهای تند و تیز و گاه گزنده‌ی یگانه رقیب بی همتایش و نیز تهمت‌های مخالفانش و حتی خیانت نچایف، با طبعی بلند، ویژگی‌های برجسته‌ی آن‌ها را می‌ستوده است. ولی باید اشاره کرد که بازگویی جدال فکری و زبانی میان باکونین و مارکس در بین الملل اول، گذشته از هر چیز، نمایانگر این نکته است که اندیشمندانی که با تمام وجود خواستار تغییر اساسی در نگرش انسان و شیوه‌ی اداره‌ی جهان بودند، خود چگونه گرفتار چنان تعصبات پیش و پا افتاده‌ی فکری، ملی و نژادی می‌شدند. البته هیچ دسیسه‌ای در بیرون راندن باکونین از بین الملل اول وجود نداشت. بلکه انشعاب اجتناب ناپذیر بود و محصول یک تعارض واقعی در عمل. از نگر مارکس وجود باکونین و هوادارانش در بین الملل جز دردسر چیزی نبود و آن‌ها را در زمره‌ی سوسیالیست‌های اوتوپیایی می‌دانست که در تلاش ایجاد بین المللی دیگر در دل بین الملل هستند. باکونین هم در مقابل از مارکسیست‌ها به عنوان سوسیالیست‌های اقتدارگرا یاد می‌کرد. نویسنده در بخش دوم کتاب، به ویژه در فصل‌13 و 14 درون‌مایه‌های اصلی نقد باکونین بر مارکس را مورد بررسی قرار می‌دهد، نقدی که هنوز در روزگار معاصر مناسبت دارد. به عقیده‌ی باکونین، رابطه‌ی دیالیکتیکی تنگاتنگی میان استثمار و حکومت برقرار است. استثمار جسم دولت بورژوایی است و استبداد روح آن که در نهایت هم ابزار یکدیگرند و هم هدف یکدیگر. حال آن که وی در پندار و کردار انقلابی مارکسیست‌ها چیزی جز «کیش تمام عیار حکومت» نمی‌دید. «شبکه‌ی در هم تنیده‌ای از نهاد‌های اقتصادی و سیاسی که به طور انعطاف‌ناپذیری متمرکز شده‌اند و فوق العاده اقتدارگرا هستند» یعنی بازتولید و زایش چهره‌ای نوین از استبداد و شکل تازه‌ای از کنترل دولتی بورژوایی به دست تکنوکرات‌های زبده. در حالی که او باور داشت «آزادی فقط از آزادی زاده می‌شود، از قیام توده‌ها و سازمان‌دهی آزادانه و از پایین به بالای توده‌های گارگری». ولی با این وجود همیشه خود را مدیون مارکس می‌دانست و «سرمایه» را «اثری خیره کننده» توصیف می‌کرد و نیز درباره‌ی رابطه‌اش با وی می‌گفت: «هیچ‌گاه بین ما یک دوستی واقعی برقرار نشد. سرشت ما اجازه‌ی چنین کاری به ما نمی‌داد. او مرا ایده‌آلیستی احساساتی می‌نامید و حق داشت و من او را یک پرمدعای پیمان‌شکن می‌نامیدم و البته حق نیز چنین بود». پیدایش بیشترین دگرگونی‌ها در اندیشه‌ی باکونین باز می‌گردد به سال‌هایی که تازه از بند زندان و تبعید رهایی یافته بود و سرشار از نیرویی اصیل و سرکش می‌خواست کار را از همانجا آغاز کند که نیمه کاره مانده بود، یعنی از انقلاب. این سال‌ها برای او دوران گذار از پان‌اسلاویسم به سوی آنارشیسم جمع‌گرا بود. تفکری که در واپسین سال‌های زندگی به تدوین آن پرداخت. گرچه رویکرد برایان موریس در مورد باکونین کمی جانب دارانه به نظر می‌رسد ولی به هیچ وجه کاستی و نارسایی موجود در اندیشه‌های او را نادیده نمی‌گیرد. از جمله فقدان نگرش بسط یافته‌ی زیست‌بومی، هر چند که شکلی اولیه از آن را دارا بود. نداشتن دیدگاهی بالنده در زمینه‌ی جنسیت، با آن که برابری جنسی را می‌پذیرفت و نسبت به پدرسالاری ابراز ناخشنودی می‌کرد و تند روی‌های شالوده شکن و ملی‌گرایانه که او را نیز مانند بسیاری از معاصرانش گرفتار کرده بود و بر دیدگاه سوسیالیستی‌اش خدشه می‌انداخت.

فمینیسم، «تفاوت» و «شناسایی»

2011-01-09T00:05:00.007+03:30

برای کتاب نامه‌ی شماره‌ی هشتم مجله‌ی مهرنامه نوشته‌ام:

بی‌تردید فمینیسم از پی‌گیرترین و پویاترین نگره‌ها و جنبش‌های اجتماعی- سیاسی ست که از قلب تحولات و جریان‌های اصلی اجتماعی و سیاسی در غرب برخاسته و در پی گفتگوی مستمر با سایر دیدگاه‌های جاری در فضای فکری و فرهنگی و نیز با تأثیر گرفتن از آن‌ها دستخوش دگرگونی‌هایی شده است. البته این تأثیرپذیری و تغییرات، دوشادوش تغییر و شکل گیری نظریه‌های اجتماعی و سیاسی، تا به امروز ادامه داشته است. چنان که پیدایش شاخه‌های مختلف فمینیسم (مارکسیستی، سوسیالیستی، آنارشیستی، لیبرال، رادیکال، پست مدرن و...) و نامگذاری ترکیبی آن‌ها به خوبی گویای این روند می‌باشد. به بیان دیگر فمینیسم از آغاز تا کنون توانسته با به چالش کشیدن و بازپیکربندیِ انگاره‌های موجود در اندیشه‌ی اجتماعی و سیاسی غرب، آن‌ها برای تحلیل زندگی زنان مورد استفاده قرار دهد.

جانیس مک‌لافلین مدرس دانشگاه نیوکاسل که در تدریس رشته‌های جامعه شناسی، مطالعات زنان و سیاست تجربه‌ای گسترده دارد، در کتاب «زنان و نظریۀ اجتماعی و سیاسی: مناظرات و گفتگوهای جاری» با محوریت بحثِ «تفاوت» و «شناسایی» به بررسی گفتگوهای جاری میان فمینیسم و سایر اندیشه‌ها و نگره‌های اجتماعی و سیاسی در غرب می‌پردازد. از این لحاظ که لیبرالیسم، مارکسیسم، مکتب انتقادی و پسا تجددگرایی در ردیف برجسته‌ترین نگره‌های اجتماعی- سیاسیِ غرب شمرده می‌شوند که تا کنون تأثیر بسیاری بر مناظرات زنان در حوزه‌ی اجتماعی و سیاسی داشته‌اند، در چهار فصل این کتاب ضمن کنکاش پیرامون چالش فمینیسم با این مکاتب، پاسخ آن‌ها به مسئله‌ی تفاوت و شناسایی با توجه ویژه نسبت به زنان و زنانگی بررسی می‌شود. فصل یکم اختصاص یافته به بررسی «حقوق برابر» که از گفتگو با لیبرالیسم حاصل می‌شود؛ فصل دوم متکی ست بر یکی از تأثرات خاص مارکسیسم بر فمینیسم با نام طرح «نظرگاه» زنانه و تأثیر جایگاه اجتماعی بر شناخت و دعاوی معرفتی؛ فصل‌های چهارم و پنجم نیز به گفتگو با اندیشه‌های پساساختارگرایانه/پساتجددگرایانه می‌پردازد. همچنین دو فصل از کتاب نیز اختصاص یافته است به «اخلاق مراقبت» به عنوان اخلاقی زنانه و «مطالعات اجتماعی فناوری» به عنوان حوزه‌ای نوین که رابطه‌ی جامعه و فناوری را مورد کندوکاو قرار می‌دهد.

اما تأکید نویسنده بر مسئله‌ی تفاوت و شناسایی در بحث‌های کتاب بدین علت است که نظریه‌های اجتماعی- سیاسیِ مورد نظر، جدایِ از توصیف، تفسیر و تبیین واقعیت، ابعاد فلسفی و هنجاری را نیز در بر می‌گیرند. بدین ترتیب به گونه‌ای ضمنی یا صریح دارای ابعاد هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و نوعی انسان شناسی فلسفی در کنارِ داشتنِ نمایی از انسان و جامعه‌ی ایده‌آل هستند. یعنی مباحث فرانظری از جمله هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، روش‌شناسی و مهم‌تر از همه اخلاق را نیز در بر می‌گیرد. در نتیجه با زیر سؤال رفتن فراروایت‌ها، تلاش برای همگن سازی‌های اجتماعی، دعاوی جهانشمول و... از یک سو و واقعیت چندگانگی و فراوانی فرهنگی و اجتماعی در غرب از سوی دیگر، مسئله‌ی تفاوت‌ها و به رسمیت شناختن آن‌ها به موضوعی مهم و بحث برانگیز برای نظریه‌پردازان اجتماعی- سیاسی مبدل می‌شود.

جانیس مک‌لافلین ابتدا در مقدمه‌ی کتاب، که از نظر حجم و محتوا می‌تواند به عنوان یکی از فصول اصلی شمرده شود، اشاره‌ی کوتاهی دارد به آغاز تاریخ فعالیت اجتماعی و سیاسی زنان از اواخر سده‌ی نوزدهم (موج اول) که زنان به دنبال خواسته‌های حیاتی خود در سپهر عمومی بودند. یعنی حق رأی، مالکیت و آموزش. تا ادامه‌ی آن در دهه‌های 1960 و 1970 (موج دوم) که با تمرکز جنبش زنان بر سپهر خصوصی، مسائل تازه و انگاره‌های نوینی مطرح شد. به هر ترتیب هر یک از این دوران‌ها سبب ایجاد دگرگونی‌های مهمی در سطح حقوقی شدند و آزادی‌هایی را که اکنون زنان (دست کم در برخی کشورها) از آن برخوردارند به همراه آوردند. و همچنین منجر به درک تازه‌ای از مسائل فمینیستی در جوامع گوناگون شدند. این تغییرات نخست با فهم و بیان این نکته آغاز شد که در انگاره‌های روشنگری برای تعریف معیاری جهانشمول در مورد زندگی خوب و شهروند خوب، باید نوعی «ناشناسایی» رخ دهد. در پی مشخص شدن این معیارها و ارزش‌ها چنین برآمد که که تنها گروهی برگزیده و اندک دارای ویژگی‌های شهروند خوب هستند و دیگران - زنان، اتباع مستعمرات و فقرا – خارج از این دایره شمرده می‌شوند که به گفته‌ی نویسنده «...وجه شاخص قرن بیستم تقاضای این گروه‌ها برای بهره‌مندی از حقوقی بود که نویسندگان عصر روشنگری مطرح کرده بودند – شناخته شدن به عنوان انسان‌های کامل». و این موضوع که «...در دوران اخیر، گروه‌های حاشیه نشین به جای مطالبۀ پذیرش یا تساهل خواهان شناسایی شدند...» خود به عنوان یکی از نخستین چالش‌ها با نظریه‌ی اجتماعی- سیاسی موجود، سبب شالوده‌شکنی از روشنگری شد و دعاوی آن جایگاه تازه‌ای یافت. اما این رویکرد که بیشتر بر تفاوت‌های - سیاسی، مادی، فرهنگی یا جوهری - میان زنان و مردان پافشاری می‌کرد به بهای نبود توجه کامل به تفاوت‌های میان زنان از نگر جایگاه‌های اجتماعی و فرهنگی تمام شد که بحث را بر وجود هویت و چشم‌انداز مشترکی میان زنان قرار داده بود. در این باره نویسنده از الیزابت وی. اسپلمن نقل قول می‌کند که «تمرکز بر زنان به عنوان زنان، تنها یک گروه از زنان را مخاطب قرار می‌داد - یعنی زنان سفید پوست متعلق به طبقۀ متوسط در کشورهای صنعتی غرب را.» و به این ترتیب شکاف‌ها و برون گذاری‌هایی که در انگاره‌های نخستینِ روشنگری تشخیص داده شده بودند در اندیشه‌ی اجتماعی و سیاسی فمینیسم هم تشخیص داده شدند که این موضوع در نهایت به شالوده‌شکنی از فمینیسم انجامید.

جانیس مک‌لافلین در ادامه به معضلات موجود در تفاوت و شناسایی، موضوع حفظ هویت و از دست دادن بُعد مادی می‌پردازد «...در شرایطی که شناسایی و شالوده شکنی به کانون اصلی توجهات فمینیسم و اندیشه‌ی اجتماعی و سیاسی در کل تبدیل شده‌اند، به حاشیه راندن موضوعات مادی (از جمله تفاوت‌های مادی) به عنوان پیامدهای این تمرکز، مسئله‌ساز شده است...». همچنان که برخی نظریه‌پردازان در برابر اولویت بخشیدن به شناسایی، نگران سرنوشت اهداف اصلی فمینیسم هستند. نویسنده همچنین نگاه کوتاهی دارد به دیدگاه‌های هواداران و مخالفان توجه به امر تفاوت و شناسایی و نیز بررسی نگاه بدبینانه و خوش‌بینانه‌ی نظریه‌پردازان نسبت به آینده‌ی نظریه‌ی فمینیستی که تمام این موارد به تفصیل در طول فصل‌های شش‌گانه شرح داده می‌شوند.

یکی از ویژگی‌های پررنگ این کتاب، پرداختن به چالش‌های اساسی و مطرح چه در درون اندیشه‌ی فمینیستی و چه در همزیستی و برخورد آن با اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی جاری است که نویسنده تنها به بازگوییِ جریانات و محتوای آن‌ها بسنده نمی‌کند، بلکه با نگرش و رویکردی پژوهشی ذهن خواننده را نیز به تعمق در مباحث دعوت می‌نماید. فصل‌های کتاب از ساختاری یکسان و هوشمندانه پیروی می‌کنند. بدین صورت که نخست چشم‌اندازهای مهم در اندیشه‌ی اجتماعی و سیاسی به کوتاهی معرفی می‌شود و سپس نقدهای اصلی فمینیسم بر آن مشخص می‌گردد. در قدم بعد، ضمن بیان راهبردهای فمینیست‌ها برای بازپیکریندی آن چشم‌انداز، از آن راهبرد برای بررسی یک موضوع خاص اجتماعی یا سیاسی استفاده می‌شود و پس از یک نتیجه‌گیری کوتاه، توصیه‌هایی برای مطالعه‌ی بیشتر در این باره ارائه می‌شود.

کتاب «زنان و نظریۀ اجتماعی و سیاسی» با ترجمه‌ی حمیرا مشیرزاده از سری کتاب‌های مطالعات زنان است که مؤسسه‌ی نشر و پژوهش شیرازه به تازگی آن را به چاپ رسانیده است.

عوام و انقلاب

2010-12-03T01:30:00.008+03:30

برای کتاب نامه‌ی شماره‌ی هفتم مجله‌ی مهرنامه نوشته‌ام:

در میان انبوه کتاب‌های گوناگون تاریخی- پژوهشی که سیر و تحول دوران قاجار و در پی آن سر برآوردن انقلاب مشروطه را مورد بررسی قرار داده است، کمتر اثری یافت می‌شود که به پیشینه و نقش توده‌های مردم در شکل گیری این دگرگونی‌ها اشاره کرده باشد. این در حالی ست که اغلب نویسندگان و پژوهشگران تاریخی در آثار خود بیشتر به اهمیت نقش دسته بندی‌های دربار، مناسبات میان روحانیون و دولت و نیز نفوذ اشراف در ساختار سیاسی پرداخته‌اند. اما ونسا مارتین، پژوهشگر و استاد تاریخ معاصر خاورمیانه در موسسه‌ی پژوهشی رویال هالووی دانشگاه لندن، که تا کنون چندین کتاب درباره‌ی تاریخ معاصر ایران به تالیف رسانده است در اثر اخیر خود «دوران قاجار: چانه زنی، اعتراض و دولت در ایران قرن نوزده» بر آن است تا ضمن نمایان ساختن نقش و چگونگی دخالت مردم عادی در روند سیاسی کشور، این نکته را خاطرنشان شود که «حکومت قاجار تنها بر اساس زور پایدار نبود، بلکه بر مذاکراتی متکی بود که به صورت زنجیره‌ای از مانورها میان فقرا و فرودستان جامعه و ثروتمندان و صاحبان قدرت جریان داشت». نویسنده خلاف دیدگاه رایج نسبت به مردم به عنوان قربایان دولت، به بررسی احوال مردم جامعه‌ای می‌پردازد که هر چند در مرحله‌ی پیش از ورود به افکار تجدد خواهانه به سر می‌برند اما در جریان اعتراض‌ها، چانه‌زنی‌ها و مذاکرات از راه‌های گوناگون خواستار دستیابی به حقوق خود هستند و ضمن دفاع از منافعشان در برابر دولت، در تشریک مساعی با آن، بر نفوذ بیگانگان فائق می‌آیند.

چنان که نویسنده در آغاز یادآور شده، ریشه‌های مباحث کتاب در دو پرسش وابسته به یکدیگر نهفته است. نخست در مورد حفظ استقلال کشوری به این وسعت و به تعلیق درآوردن سلطه‌ی بیگانگان به مدت صد و اند سال که ایران توانسته بود با نگاه داشتن موازنه میان دو قدرت رقیب انگلیس و روس و بازی با یکی علیه دیگری در برابر آن‌ها پایداری کند. به گفته‌ی ونسا مارتین: «ایران مقاومت خود را مدیون انسجام درونی‌اش بود. این انسجام را نظام پیچیده‌ی حقظ موازنه فراهم آورده بود. این نظام به نوبه‌ی خود کوچک بودن ارتش و درآمدهای محدود دولت مرکزی را جبران می‌کرد». و دیگری، ریشه‌های انقلاب مشروطه و این که «توده‌های مردم در آن زمان، آنان که در وقایع شرکت و تماس اندکی با افکار غربی داشتند، یا احتمالاً هیچ برخوردی با آن نداشته‌اند، انقلاب را چگونه می‌دیدند و از آن چه انتظاری داشتند؟»

نویسنده در پی یافتن پاسخی برای این دو پرسش بنیادین در سه فصل (فصل دوم، سوم و چهارم) با استناد بر منابع تاریخی سده‌ی نوزده، به شرح مبارزه‌ی گروه‌های مختلف مردم بوشهر، شیراز و اصفهان پرداخته و شیوه‌های اعتراض مردم در برابر حاکم، دولت مرکزی و بیگانگان را بررسی می‌کند. از جمله بستن بازار که خود در این باره می‌نویسد: «نمونه‌ی گزارش شده‌ای نسبتاً قدیمی در سده‌ی نوزدهم، از راهبردی برای اعتراض که البته در هر دو انقلاب ایران اهمیت یافت». و سر باز زدن از پرداخت مالیات‌ها و عوارض مضاعف از سوی بازرگانان که منجر به تعویض پی در پی حاکمان می‌شد. اخراج دریاسالار انگلیسی از بوشهر که با تحت فشار قرار دادن دولت، مناسبات با بیگانگان را دستخوش تغییراتی ‌کرد یا جنبش تنباکو که اعتراض‌های محلی شیراز را به سطح کشور کشاند و در نهایت مردم خواست خود را افزون بر حکومت، بر دولت های خارجی هم ديکته کردند و در این میان از ابزارهای مدرن چون تلگراف برای ارتباط بی‌واسطه با تهران بهره گرفتند. در اصفهان نیز نا آرامی‌های اوایل حکوت ظل السلطان در 1879 و چالش میان او و روحانی برجسته، شیح محمد تقی معروف به آقا نجفی در 1889-1896 و همچنین نقش و تاثیر روزنامه‌هایی نظیر قانون، اختر، حبل المتین در نفوذ بر افکار عمومی و پیدایش زبانی جدید در دیدگاه سیاسی مورد بحث قرار می‌گیرد. نگاهی متفاوت نسبت به مناسبات دین و دولت، و تلاش حکومت برای تعامل با جامعه.

اما در چهار فصل بعدی کتاب به ترتیب مباحثی پیرامون تظاهرات توده‌ای زنان در ایران سده‌ی نوزدهم؛ لوطی‌ها، تهی دستان آشوبگر شهری؛ سربازان، نیروهای سرکش نظامی و برده‌داری و بردگان سیاه در ایران سده‌ی نوزدهم مورد توجه قرار می‌گیرد.

نقش سیاسی زنان در این دوره به عنوان بخشی از مبارزه علیه ظلم و ستم، از آن دست موضوعات مهمی ست که تا کنون در پژوهش‌ها کمتر به آن پرداخته شده و تنها در بررسی انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی ست که اهمیت حضور این قشر کثیر از جامعه‌ی ایران برجسته می‌شود. در حالی که فصل پنجم کتاب به روشنی از نقش ارزشمند زنانی سخن می‌گوید که در سده‌ی نوزدهم طی تظاهراتی که هنگام افزایش قیمت نان ترتیب داده می‌شد حضور پررنگی داشتند. از جمله نخستین نمونه‌ی ثبت شده درباره‌ی قیام زنان باز می‌گردد به سال 1849 که گروهی از زنان اصفهانی در مسجد جامع شهر ناآرامی‌هایی را سبب شدند. باید به خاطر داشت که تا پیش از سده‌ی نوزده چه در ایران و چه در منطقه این که زنان به عنوان گروهی مجزا تظاهراتی داشته باشند بسیار غیر معمول بود ولی به تدریج از طریق حضورشان در تعزیه‌ها، نقش چشمگیرتری در مبارزه‌های سیاسی به دست آوردند.

ونسا مارتین در ادامه با توضیحی مفصل از اهمیت فرهنگ لوطی، به عنوان حافظ امنیت محلات و ابزار عدالت اجتماعی برای اعتراض شهری می‌گوید. این که چگونه در هنگامه‌ی بیداد و ستم با الهام گرفتن از داستان‌های حماسی، چون کاوه‌ی آهنگر و رستم دستان، یا ملهم از رخدادهای تاریخی تشیع دوازده امامی به ویژه عاشورا، صاحب خصالی می‌شدند که قابل خرید از سوی ثروتمندان نبوده و با چنین خودباری می‌توانستند تا سر حد مرگ در برابر ظلم پایداری کنند. «لوطی‌ها هم تجلی بی قانونی بودند و هم وسیله‌ای برای کنترل زیاده‌روی در آن».

فصل هفتم نیز حاوی توضیحاتی ست درباره‌ی وضعیت ارتش در دوران قاجار و به خصوص سال‌های مورد بحث کتاب که نزدیک به شصت سال از حکومت قاجار را در برمی‌گیرد. یعنی از اوایل حکومت محمد شاه در 1835 تا مرگ فرزندش ناصرالدین شاه در 1896. ارتش در زمان حکومت قاجار نسبت به دوران صفویه از شکل و ترکیب متفاوتی برخوردار بود و نقش سربازان این دوره در برابر اعتراض‌های مردمی که گاه به حمایت آنان از مردم می‌انجامید بسیار حائز اهمیت است.

و اما در پایان نویسنده به وضعیت برده‌ها، خرید و فروش آن‌ها و نحوه‌ی از میان رفتن برده‌داری در سده‌ی نوزدهم ایران پرداخته و داستان منحصر به فردی از زندگی حاجی بشیر روایت می کند. برده‌ی سیاه ملک‌التجار بوشهر که از ثروتمندان بسیار معروف ایران بود. داستان شرح زندگی حاجی بشیر نمایانگر این نکته است که «بر خلاف امریکا، چهارچوب اسلامی و عوامل اقتصادی در پیوند با یکدیگر، تضمین کننده‌ی رفتار خوب با بردگان در ایران بوده است».

کتاب «دوران قاجار» در یک دید کلی کتابی ست فشرده اما دقیق با نگاهی بسیار متفاوت نسبت به تاریخ پیش از پیدایش تجدد گرایی و مشروطه‌خواهی در ایران قرن نوزدهم میلادی که با ترجمه‌ی افسانه منفرد توسط انتشارات آمه به چاپ رسیده است.

چیزی در این مایه‌ها

2010-11-25T02:25:00.009+03:30

!C'est la vie (زندگی همین است)؛ با حروف سفید روی قوطی کبریت آبی رنگ چاپ شده بود!
تکانش دادم: تق... توق...
درونش چند تایی چوب کبریت سوخته بود و یک چوب کبریت سالم، که آن هم موقع روشن کردن شکست.
تنها چوب کبریت سالم...
!C'est la vie؛ روی قوطی کبریت آبی رنگ با حروف سفید چاپ شده بود.

به همین سادگی

2010-11-03T19:59:00.005+03:30

هر روز صبح پیرمرد نازنین، عصا به دست با لباس مرتب و اتو کشیده جلو در خانه‌اش می‌ایستاد و برای گنجشک‌ها خرده نانی می‌ریخت و پنهان از چشم همسرش، پکی هم به سیگار می‌زد. هر روز صبح وقتی از خانه بیرون می‌زدم سلامم را به گرمی پاسخ می‌گفت و من در تمام این سال‌ها به دیدارش در آن وقت صبح عادت کرده بودم. ولی حالا چند روز است که دیگر کسی با لباس‌های مرتب و اتو کشیده، در آن وقت صبح سلامم را جواب نمی‌دهد. پارچه‌ی سیاه آویزان بر در خانه‌اش می‌گوید پیرمرد نازنین برای همیشه از میان ما رفته.

به همین سادگی...
زندگی همین طور است.

روزگار شومی که هیچ کس از آن خود نبود

2010-09-22T02:23:00.005+03:30

هی...
با شما هستم
ای اربابان جنگ
شما که تمامی سلاح ها را می‌سازید
شما که هواپیماهای مرگ می سازید
شما که همه ی بمب‌ها را می سازید
شما که در پس دیوارها پنهان می‌شوید
شما که پشت میز‌ها قایم می‌شوید
می‌خواهم بدانید که من
از آن سوی نقاب‌هایتان
شما را می‌بینم.
(اربابان جنگ / باب دیلن)

برای آن‌هایی که بی‌شرمانه می‌گویند «یاد باد آن روزگاران یاد باد».

جیغ سرخ آژیر، سوت سقوط مرگ و نفس‌های به شماره افتاده‌ای که زیر شیب راه پله‌ها، یا در زیرزمین‌ها و پناهگاه‌ها، درون سینه حبس می‌شد. نورهای قرمز رنگ هراس انگیزی که آسمان شب را ستاره باران می‌کرد و سپس: بومب... گرومب... دل مردم می‌لرزید، دل پنجره‌ها هم. دل مردم می‌شکست، دل پنجره‌ها هم. اما چند دقیقه بعد همه چیز به وضعیت سفید باز می‌گشت جز جان عده‌ای که بخت سیاه انتخابشان کرده بود. اختیار و تنهایی و خلوت، همه جیره بندی شده بود و میل بافتنی‌های متعهد مادرم، شب تا سحر، برای رزمندگان بلوزهای یکرنگ و یکنواخت می بافت. برای سربازان بی شماری که امروز جز جسم و روحی زخم خورده یا تکه‌ای استخوان و پلاکی زنگار گرفته چیزی از آن‌ها به جای نمانده است، جوانانی که تا دیروز گوشت تازه شان، سوخت ماشین جنگ شده بود و اینک استخوان‌های فرسوده شان، سوخت ماشین تبلیغات شده است.

کسی که حس چهره‌ها را به رنگ‌ها منتقل می‌کرد

2010-09-18T04:50:00.004+04:30

هانیبال الخاص: غرب را بی‌فرهنگانه تقلید نکنید، آخرین ایسم مهم‌ترین یا بادوام‌ترین شیوه نیست.

درگذشت هانیبال الخاص در هفته‌ی پیش برای اهالی هنر، به ویژه هنر نقاشی و تمام کسانی که وی را می‌شناختند، خبر بسیار تلخی بود. الخاص، نقاشی از تبار آشوریان و از نسل هنرمندان نو آوری بود که با دمیدنِ روح شرقی ایران زمین در قالب‌های مدرن غربی، هر کدام به تنهایی دریچه‌ای به سوی افق‌های نوین در هنر معاصر این خاک پیر گشودند.

وی را به عنوان آغازگر هنر فیگوراتیو در نقاشی نوگرای ایران می‌شناسند. بدین معنا که همواره در آثارش نمودی از واقعیت به چشم می‌خورد و از جمله این واقعیت‌ها در نقاشی‌های الخاص انسان است. آری، انسان‌های واقعی با چهره‌های گوناگون و لبریز از شادی، اندوه، ترس، خشم و مهربانی که سال‌ها ذهن هانیبال را به خود مشغول کرده بود. او در حقیقت می‌خواست به جای در نظر گرفتن جزئیات ظاهری چهره‌ها، احساسات نهفته در آن‌ها را درک کند و برداشت خود را با زبان رنگ‌ها بر روی بوم نقاشی بیاورد. از این رو ست که آثار وی تأثیر به سزایی بر روی نقاشی پرتره در ایران داشته است و خود نیز معتقد بود مردم از آویزان کردن نقاشی چهره ترس روانی دارند، باید این ترس را از میان برد.

هانیبال الخاص بیش از سی و پنج سال از عمر خود را صرف تدریس در دانشگاه‌ها و هنرستان‌ها کرد اما هیچ گاه از کار جدی و خلق آثار تازه و نو دست نکشید و هزاران تابلوی کوچک و بزرگ، سیصد متر مربع نقاشی دیواری و نیز سه پردهٔ پانزده قطعه‌ای و چهار پردهٔ هشت قطعه‌ای از خود به یادگار گذاشت. همچنین از میان آثار مهم هانیبال می توان به تابلوی پانزده تکه‌ایِ آفرینش اشاره کرد. وی افزون بر نقاشی و تدریس، دستی هم در ادبیات و سرودن شعر داشت، چنان که توانست طی سی سال تلاش و پشتکار، صد و پنجا غزل حافظ را با حفظ وزن و قافیه به زبان آشوری برگردانده و تصویرگری کند.

یادش همیشه گرامی.

در آن روز

2010-09-11T23:35:00.005+04:30

آن روز، هواپیماهای مسافربری ربوده شده بدست نوزده نفر مسلمان عضو القاعده، غرش‌کنان و افسارگسیخته به سوی برج‌های دوقلوی نیویورک نزدیک و نزدیک‌تر شدند تا بدون رودربایستی فرشته‌ی مرگ را بی‌شرمانه در عملی انجام شده قرار دهند. عملی که تر و خشک را با هم سوزاند و در نهایت قابله‌ای شد برای زایشِ نگونبختی و نکبت و جنگ در خاورمیانه و همچنین ناقلی برای اپیدمیِ اسلام‌ستیزی در مغرب‌زمین. و این همان کابوسی بود که نُه سال پیش، در یک بعد از ظهر عادی شهریوری، روی صفحه‌ی بیست و یک اینچیِ تلویزیون خانه‌مان تماشا کردم. چیزی که حتی در سینمای وحشت و حادثه‌ایِ هالیوود هم نظیرش را ندیده بودم.

شبِ یک روز بعد از واقعه گروهی از مردم تهران به یاد کشته شدگان حادثه، شمع به دست در میدان محسنی گردآمدند و برای نخستین بار پس از سال‌ها شنیدن فریاد «مرگ بر اِمریکا» از بلندگو‌های حکومتی، حساب خود را از دولت‌ها و حکومت‌ها جدا کردند تا به همدردی با مردم زخم خورده‌ی نیویورک بنشینند. به هر حال دوران خاتمی بود و گفتگوی تمدن‌ها... ولی شوربختانه از همان سال ناقوس نحس جنگ به صدا درآمد و بوی باروت و مرگ خاورمیانه را برداشت. مسلمانان نامعقول و تندرو از این سو و دسته‌ی هفت‌تیرکشِ دولت جُرج بوش پسر از آن سو. باز هم یک شبه جهان به جبهه تقسیم شد و این بار جبهه‌ی تروریست‌ها و ضد تروریست‌ها. آتش‌بیاران معرکه هم انگار دلشان هوای جنگ‌های صلیبی کرده بود و مدام پای مذهب را به میان می‌کشیدند. مانند دوران تلخ ویتنام، دنیا پر شد از تظاهرات ضد جنگ، سرودهای ضد جنگ و سینمای ضد جنگ؛ برای گوش‌های کر و چشم‌های کور. طی این سال‌ها جوانان اِمریکایی کشته شدند، مردم عراق و افغانستان کشته شدند و بمب گذاری‌ها، خارج از خاک خاورمیانه، به اروپا کشیده شد. و مرگ، تنها پیروزمند قطعی تمام این سال‌ها بود و هست.

درست نُه سال پیش، تا چندین و چند روز آن کابوس اِمریکایی بارها و بارها از تلویزیون‌ها پخش می‌شد. تصویر آن کسی که پیش از برخورد هواپیما خودش را هراسان از پنجره پایین انداخت هنوز هم تنم را می‌لرزاند. نه شاهدان، نه مسافران و نه آن‌ها که در برج‌های دوقلو بودند، هیچ کدام نمی‌دانستند تاوان چه را می‌دهند و چرا آن‌ها باید پس دهند. من که آن زمان نوجوانی شانزده ساله بودم، هر بار با دیدن آن تصاویر هیجان‌زده، وحشت‌زده و ناباور در افکارم فرو می‌رفتم و مانند همه از خود می‌پرسیدم: «حالا چه خواهد شد؟!»

و اینک ما!

2010-08-11T16:10:00.010+04:30

ما می‌توانیم دست به کار‌های بزرگی بزنیم. کافه‌ها را پر کنیم، قهوه‌ی تلخ بنوشیم، آدامس فلسفی بجویم و اندیشناک پکی بر سیگار بزنیم. شعر و داستانک‌های پیشرو ببافیم و در وبلاگ‌هایمان خود-ارضایی ادبی کنیم. می‌توانیم در کتاب فروشی‌های کریمخان دنبال خنزر پنزر و ملحقات روشنفکری بگردیم. می‌توانیم نسبت به مد روز بدبین نباشیم و سر تا پا "برند چه‌گوارا" بپوشیم. می‌توانیم گریه کنیم، بخندیم، گاه گداری خودکشی کنیم یا برای پر کردن آن فضای همیشه خالی پول خرج کنیم و در کلاس‌های مکاشفه، ایمان گمگشته را باز یابیم. آری، ما می‌توانیم کار‌های بزرگی کنیم.

پ.ن: چه‌گوارا نماد شرافت یک نسل است، نه یک نشان تجاری.

روزمرگی بی سر و ته

2010-08-04T18:10:00.003+04:30

پشت ماستنگ جی- تی محبوبم نشسته بودم و تخت گاز در بزرگراه‌های پهن و در هم تنیده‌ی ناکجا آباد چنان ویراژ می‌دادم که حتی پلیس فدرال هم به گردم نمی رسید. درست در هیئت رهبری تمامیت خواه درآمده بودم که بر تمامی شاه راه‌های شهر سایه افکنده است و هیچ کس تاب و توان ایستادن مقابل تاخت و تاز ارابه‌ی یاغی‌اش را ندارد. گویی که جادوی سرعت و جیغ لاستیک و غرش هیولای پولادین، مرا از این دنیا و قوانین سرکوبگرش ربوده بود و هیچ چیز برایم اهمیت نداشت. از تمامی سلول‌های تنم آدرنالین بیرون می‌زد و گاه گداری صدای اخطارگر آژیر پلیس به من می‌گفت هنوز در بند این دنیا هستم. دیگر چیزی نمانده بود تا... که یکباره با صدای زنگ در از جا پریدم: "ای لعنت به اون ذاتت بیاد... خروس بی محل." از پای فرمان بلند شدم تا در را باز کنم. گوشی آیفون را برداشتم و مثل برج زهر مار پرسیدم: "بله؟" زنی با دستپاچگی از آن طرف جواب داد: "آقا شرمنده به خدا، من همسایه پشتی‌ام. مث این که بازم یه لباس از رو بند افتاده تو باغچه حیاط شما." یک لحظه یادم آمد همین چند هفته پیش بود که پیراهن همسایه پشتی را باد آورده بود کف حیاط ما و چند روز پیش هم که دامن بی قواره‌اش در باغچه‌مان افتاد و شاخه‌ی گلی را شکست، چقدر مادرم را کفری کرده بود. با عصبانیت دکمه‌ی آیفون را زدم. دلم می‌خواست بگویم: "آخه اینم شد رسم همسایگی خانم؟" اما نمی دانم چرا گفتم: "بفرمایید خانم، امرتون؟" دیدم زن شلخته با سری افکنده و رنگی پرده و کاسه‌ای در دست جلو در ایستاده. کاسه را پیش کشید: "چیز قابل داری نیست، سوغات اصفهانه." پر از پولکی لیمویی بود. "ممنونم خانم. نیازی به این کار‌ها نیست. شما فقط لطف کنید لباس‌ها رو با گیره روی بند مجکم کنید تا باد نبره. آخه این چه کاریه؟" با خجالت میان حرفم پرید: "به قرآن شرمندم. آپارتمان ما تراس نداره. مجبورم لباس‌ها رو پشت بام پهن کنم که اونم باد میزنه می‌بره این ور اونور. حالا اگه می‌شه به مادرتون بگین چند لحظه بیاد دم در." کاسه را از دستش گرفتم. "صبر کنید تا لباستون رو از حیاط بیارم" اما نمی‌دانم چه شد که یک دفعه مثل آدم برق گرفته از جا پرید. "نه... نه... شما فقط یک دقیقه به مادرتون بگین بیاد دم در." جا خوردم و چند لحظه هاج و واج نگاهش کردم. بعد برگشتم داخل خانه و آهسته گفتم: "مادر، باز همون همسایه پشتیه ست، ببین چه کارت داره" مادرم که طبق معمول دستش بند کار‌های آشپزخانه بود گفت: "اینم دیگه شورشو درآورده. باز چی افتاده حیاط..." و همینطور که با حوله دستش را خشک می‌کرد غرغر کنان رفت سمت در. ولی هنوز چند لحظه‌ای نگذشته بود که دوباره به آشپزخانه برگشت و با یک کیسه نایلن مشکی رفت به طرف حیاط. حدسم درست بود، بالاخره شرت و سوتین خانم همسایه هم سر از باغچه حیاط ما درآورده بود. نیش خندی کردم و دیگر پی داستان را نگرفتم. یکی از پولکی‌ها را در دهان گذاشتم و دوباره نشستم پشت فرمان. پیچ اول و دوم را تازه رد کرده بودم که شیرینی پولکی به سرفه‌ام انداحت و فرمان از دستم خارج شد. ماشین با سرعت سرسام آوری دور خودش پیچید. تا آمدم خودم را از مخمصه نجات ‌دهم پلیس فدرال از راه رسید و همه چیز تمام شد. "لعنت به این دنیا که نه در عالم واقعیت از دست قوانینش گریزی هست نه در عالم بازی." با خودم فکر کردم از سر لجبازی هم که شده اگر آن لباس‌های زیر را بر می‌داشتم و برای همسرش پست می‌کردم چه می‌شد...!

من، خودم و یک میز تک سرنشین

2010-07-19T02:35:00.005+04:30

بس که صدای هواکش کافه بلند بود هیچ کس صدای خودش را نمی‌شنید. درست ده دقیقه‌ای می‌شد که داشتم برایش حرف می‌زدم. از دست کار‌هایش کلافه بودم و نمی‌دانستم در سرش چه می‌گذرد. رو به رویم نشسته بود و چیزی نمی‌گفت. خیلی خونسرد سرش را پایین انداخته بود و فیلتر پیپش را عوض می‌کرد. انگار نه انگار که بیست و پنج سال است با هم رفیقیم و تمام این مدت نزدیک‌ترین دوستش بودم و حالا نگرانش هستم. بالاخره از کوره در رفتم و با فنجان قهوه کوبیدم روی میز که: «آخرش چی؟» همان لحظه میان حرفم کافه چی هواکش را خاموش کرد و صدایم در سالن کافه پیچید. زیر چشمی دور و برش را نگاه کرد. چشمان همه به سمت میز ما نشانه رفته بود. آهسته و با تعجب پرسید: «مگه زده به سرت پسر؟» گفتم: «یک لحظه اون لعنتی رو بذارش کنار به من گوش بده. آخرش چی؟ می‌خوای چی کار کنی؟ برنامت چیه؟ کارت رو که ول کردی و دوباره زدی تو خط شب زنده داری و تا لنگ ظهر خوابیدن و کافه نشینی با دوستای چند سال از خودت کوچک‌تر. به منم که می‌رسی سوزنت گیر می‌کنه روی هیچ وقت هیچی درست نمی‌شه و از این حرف‌ها.» می‌دانستم این شرایط چه اندازه رنجش می‌دهد و از روی بی‌مسئولیتی کارش را رها نکرده، اما می‌خواستم بدانم چه چیزی در سرش می‌گذرد. قوطی توتن را از کنار دستش آرام برداشت و گفت: «خودتم خوب می‌دونی که من هیچ ربطی به اون کار نداشتم.» بعد در قوطی را باز کرد و یک لحظه بوی معطر توتون تازه در هوای اطراف میز پیچید. همین‌طور که در حال پر کردن پیپ بود ادامه داد: «اون کار هیچ جای پیشرفتی واسه‌ی من نداشت. این چند سال هم به قدر کافی از زندگی عقب افتادم. دلم نمی‌خواد فردا چشم باز کنم و ببینم شدم یه آچار فرانسه» مکث کوتاهی کرد و پیپ را به لب گرفت و چند بار غلطک چخماغ فندک را چرخاند اما روشن نشد. با بی‌حوصلگی پیپ و فندک را کنار زیر‌سیگار گذاشت و عصبانی گفت: «اینم که هیچ وقت خدا بنزین نداره.» چیزی نگفتم، منتظر ادامه‌ی حرفش بودم. فنجان قهوه را برداشت و مانده‌ی ته فنجان را سر کشید؛ تلخ بود. چند لحظه بعد انگار که به نقطه‌ی دوری خیره شده باشد پی حرفش را گرفت: «من دنبال رسیدن به آرزو‌های پنج ستاره نیستم. اما می‌خوام وقتم رو صرف کاری کنم که دارم براش درس می‌خونم. چیزی که دست کم ازش لذت ببرم. برام مهم نیست تو به این چی می‌گی. می‌تونی اسمش رو بذاری آرزوی بچه‌گانه یا ایده‌ی احمقانه. شاید برای تو مسخره باشه اما برای من اینطور نیست. نمی‌خوام پیر که شدم یه چمدون کهنه داشته باشم پر از چرک نویس‌های پراکنده‌ای که هیچ کس تا به حال اون‌ها رو نخونده و هر وقت که چشمم بهشون بیفته آهی بکشم و بگم آره پسر، من یه روزی می‌خواستم بنویسم اما...» چیزی نگفتم، یعنی حرفی برای گفتن نداشتم. میانمان سکوت شد و همهمه‌ی کافه تنها صدایی بود که می‌شد شنید. کمی بعد پیپ و وسایلش از روی میز جمع کرد و درون کیفش گذاشت و همینطور که داشت با دقت روی میز را نگاه می‌کرد تا چیزی جا نماند گفت: «البته بهترین حالتش رو که در نظر بگیریم چند سال بعد می‌شم کارمند معمولی وزارت خونه‌ای، جایی، که به همونشم راضی‌ام. وگرنه یا باید چرند و تجاری بنویسم تا از گرسنگی نمیرم یا باید درست بنویسم و بعدش برم گوشه‌ی زندون چیز‌های بد‌تر از آب خنک بخورم. آخه این جا یا باید دکتر بشی یا مهندس. یا بازاری بشی یا پارتی جور کنی. چون اینجا انسان برای کسی اهمیت نداره، چه برسه به علوم انسانی.» میزمان را که ترک می‌کردیم کافه در مه سیگار فرو رفته بود و کافه‌چی دوباره هواکش را روشن کرد و باز هم مثل همیشه من و خودم هر دو نا‌امید از در کافه خارج شدیم.

سنجش رفتاری کودک در دکان سلمانی

2010-07-13T23:53:00.003+04:30

همه‌ی ما کم و بیش در دوران کودکی توسط اقوام و آشنایان از راه‌های نا‌درست و من‌درآوردی مورد سنجش‌های بلاهت‌بار و بی‌فایده‌ای در زمینه‌ی احساسی یا رفتاری قرار گرفته‌ایم، از جمله معروف‌ترین آن‌ها «عزیزم، مامانت رو بیشتر دوست داری یا بابا رو؟» یا که «قربونت برم من الهی، خاله رو بیشتر دوست داری یا عمه رو؟» و پرسش‌های فراوانی از این دست. اما انگار با گذشت زمان و پیشرفت علم روانشناسی کودک، روش‌های من‌درآوردی نیز دست خوش دگرگونی‌های چشمگیری شده است که دیروز در دکان «علی آقا سلمانی» با یک نمونه‌ی جسورانه و پیشتاز آن رو به رو شدم.

روی نیمکت سلمانی سر کوچه نشسته بودم و طبق معمول، با نشریات زرد تاریخ گذشته و ژورنال‌های مدل مو که همیشه‌ی خدا آنجا پخش و پلا بودند، سرم را گرم می‌کردم تا نوبتم شود. گرمای جهنمی چهل درجه از یک سو و باد نمور کولر آبی که درست مانند پتکی بر سرم می‌خورد از سوی دیگر امانم را بریده بود. علی آقا سلمانی هم دست تنها مانده بود و کار مشتری پیش از من انگار تمامی نداشت. هوای دکانِ سه در چهارِ بی‌پنجره با درِ بسته حسابی دم کرده بود و من با کلافگی برگه‌های مجله‌ای را که حتی اسمش را نمی‌دانستم بی‌هدف ورق می‌زدم که یک مرتبه در باز شد و گلفروش محل با تک پسر پنج ساله‌اش وارد دکان شدند. از آن جا که آقای گلفروش و خانواده‌اش چند سالی ست در آپارتمان رو به روی خانه‌ی ما می‌نشینند، به رسم همسایگی سلامی دادم و با خودم گفتم حالا دیگر دیالوگ‌های لوس و کلیشه‌ای پدر و فرزند خرد‌سال و از همه بد‌تر پرسش‌های بی‌پایان کودکانه به عناصر ملال‌آور دکان علی آقا اضافه می‌شود. اما هنوز پنج دقیقه‌ای از ورود همسایه‌ی گلفروش‌مان نگذشته بود که یکی از کاسب‌های محل نیز به جمع نیمکت نشینان سلمانی پیوست و اوضاع درام‌تر از آن شد که فکر می‌کردم. زیر لب گفتم نور علا نور که می گویند یعنی همین و خودم را گوشه‌ی نیمکت کشیدم تا کمی جا برای نشستن باز شود. می‌شناختمش، از آن حراف‌های بالفطره که حتی لحظه‌ای نمی‌تواند زبان به دهان بگیرد و ساکت شود. آقای کاسب بعد از چاق سلامتی و حال و احوال پرسی با آقای گلفروش، کنار پسر بچه نشست و دستی به سر و صورتش کشید و گفت: «سلام عمو جون، تو هم اومدی موهاتو از ته بزنی؟» پسر بچه پاسخ داد: «نه خیر، بابام می‌خواد موهاشو از ته بزنه.» کاسب محل دوباره درآمد که: «ناخوناتم که خیلی بلنده عمو جون. چرا کوتاشون نمی‌کنی؟!» کودک هم با بد‌اخلاقی جواب داد: «چون دلم نمی‌خواد. می‌خوام مث هیولاها بلند بشن.» کاسب محل ادامه داد: «مگه دل بخواهی عمو جون! اینجا مغازه‌ی علی آقا ست، اومدی پیش علی آقا باید ناخونات مرتب باشه.» کودک در جوابش گفت: «اصلا به تو چه! مگه تو بابامی؟! من هر کاری که بابام بگه می کنم.» کاسب محل که از حاضر جوابی پسر بچه شاخ درآورده بود از رو نرفت و باز پی حرفش را گرفت: «هر چی بابات بگه؟! شاید بابات بگه همینجا شومبولتو دربیاری! تو در میاری؟!» کودک هم که چشمانش گرد شده بود کم نیاورد و گفت: «نه خیرم، بابام هیچ وقت از این کارای بد نمی گه!» کاسب: «اگه من بگم چی؟ من که هم عموتم، هم دوستتم.» کودک: «اگه تو هم بگی درش نمی یارم. تازشم تو که دوستم نیستی! اگه دوستمی پس چرا هم سن بابامی؟!» و بلاخره مرد از رو رفت و دوباره دستی به صورت کودک کشید و گفت: «آفرین عمو جون، معلومه که می‌دونی هر کس هر چی بگه آدم نباید انجام بده.». آقای گلفروش هم با دیدن هوش و زکاوت فرزندش لبخندی زد و بالاخره نوبت من رسید. اما تمام نیم ساعتی که روی صندلی سلمانی سرم را به قیچی علی آقا سپرده بودم به این فکر می‌کردم که ما مردم کوچه بازار عجب فرهنگ خلاقی داریم!

مومنین جهنمی

2010-07-08T13:53:00.004+04:30

همه سوار تاکسی کولر‌داری بودیم و از گرما کلافه و راننده بی‌خیال، که آقایی گفت: «نمی‌دونم خانم‌ها با این پوشش چطور می ‌تونن گرما رو تحمل کنن در حالی که ما با یک تی-شرت هم داریم هلاک می‌شیم! آخه چه کاریه، حد اقل تو این فصل چادر سفید سر کنن!» دختر جوانی که بغل دست من، کنار در سمت راست نشسته بود و حجاب اجباری‌اش سکسی‌تر از بیکینی‌های داغ سواحل کفر به نظر می‌آمد، با لبخند کنایه آمیزی جواب داد: «خوب شاید دارن از حالا خودشون رو برای سختی‌های قیامت و آخرت آماده می‌کنن...» من هم که با شنیدن قیامت بیشتر احساس گرما کرده بودم و نای حرف زدن نداشتم، با خودم گفتم یعنی خانم‌های محجبه و به صطلاح مومن، اطمینان دارند که در آخرت جزو دسته‌ی جهنمی‌ها خواهند بود؟

افسردگی لیوانی

2010-07-05T15:33:00.004+04:30

در یک بعد از ظهر دم کرده‌ی تابستان هشتاد و نه، لیوان آب که روی میز کافه از فرط گرما خیس عرق شده بود بی‌آن که تردیدی به دل راه دهد رو کرد به کافه‌چی و گفت: «ولم کن و آرامشمو به هم نزن. دلم می‌خواد باقی عمرمو دست نخورده گوشه‌ی این میز با خودم تنها باشم!»

مدتی گذشت و دیگر کسی نبود که آرامش و تنهایی‌اش را بر هم زند. اما طولی نکشید که آهسته و آرام، سکوت و انزوا، هستی لبریزش را موزیانه بخار کرد و یکباره در هیات لیوان غباراندودی درآوردش که مدت‌ها ست در گوشه‌ی خلوت میز کافه چشم به راه تلنگر دست عزیزی مانده تا شاید روزی از روی تصادف، پیکر خالی و مطرودش را بر زمین افکند.

ناآمدنی شدی یار من

2010-06-26T21:13:00.003+04:30

می‌گفتی:
«دیدارمان در بهار خواهد رسید»
بهار آمد و رفت
اما تو،
ناآمدنی شدی.

ماه‌ها آمد و رفت
عهد و پیمانمان
به سنگ ها خورد و شکست
اما،
نشانی از تو ندیدم
و تو ناآمدنی شدی.

می‌گفتی:
«همچون پرنده‌ای کنار پنجره‌اش خواهم نشست»
پرنده‌ها چه-چهه سر دادند
اما،
صدایی از تو نشنیدم
و تو ناآمدنی شدی.

زندگی را
شور عشق و شادمانی بایسته ست
پرنده‌ها، عاشقانه لانه کردند
اما تو،
رهایم کردی
و ناآمدنی شدی.

نگرانم هنوز
و چشم به راه
اما تو،
یار من
ای محبوب ظالم
از چه رو ناآمدنی شدی؟

ترجمه‌ای دست و پا شکسته از یک ترانه‌ی قدیمی آذربایجانی؛ مترجم: خودم.

بعد از گذشت سال‌ها...

2010-06-24T17:50:00.006+04:30

"جوان که بودم
زندگی بسیار شگفت انگیز به نظر می‌رسید،
همچون یک معجزه
زیبا بود و جادویی.

و پرنده‌ها همگی روی درختان
شادان و سرخوش آواز می‌خواندند،
مسرور
با شیطنت مرا می‌پاییدند.

اما زمانی رسید که از لانه بیرونم کردند
تا به من درک و فهمیدگی بیاموزند،
منطقی بودن
مسئولیت پذیری، واقع‌بینی." *

نخستین باری که از پدر بزرگم شنیدم "دنیا خیلی کوچک است" کودک خردسالی بودم که باغچه‌ی کوچک حیاط در چشم رویابین من چنان بزرگ و دلباز می‌نمود که می‌توانستم لا به لای بوته‌های در هم تنیده‌اش پنهان شوم. آن روز‌ها وقتی از بزرگ‌تر‌ها می‌شنیدم "زندگی کوتاه است و انسان تنها یک بار به دنیا می‌آید" آنقدر فرصت داشتم که نیمی از روز را صرف پیدا کردن لانه‌ی مورچه‌ها و کرم‌های خاکی کنم. آنقدر مؤمن به رویا هایم بودم که ساعت‌ها در گوشه کنار باغچه با بیاچه‌ای کوچک پی گنج یا فسیل دایناسور‌ها بگردم. اما همین که پایم به مدرسه رسید، دست روزگار، آهسته و آرام، تخته سنگ آرزو‌هایم را تراشید و به شکلی که می‌خواست درآورد. تازه دستگیرم شد میان آنچه هست و آنچه می‌خواهم باشد، راهی بس دور و دراز است و گام‌های مرگ همیشه یک قدم از من پیش‌تر. در کشاکش و هنگامه‌ی عصیان و هراس و شک بود که نا‌خواسته خودم را میان برهوت روزمرگی آدم بزرگ‌ها یافتم. قدم به قدم یاد گرفتم چگونه لاشه‌ی تنهایی‌ام را به زیر خنده‌های سرد منجمد کنم تا مبادا بگندد و بوی تعفنش نفسم را بگیرد. تجربه کردم که فرجام درگیری با تلخی روز‌های بر باد رفته، جز خود ویرانگری چیزی نخواهد بود، پس بی درنگ با "ای کاش‌ها" و "اما، اگر‌ها" پیمان صلح مسلح بستم. با این همه تازه دارم درک میکنم "زندگی کوتاه است" یعنی چه و چرا آدم بزرگ‌ها می‌گویند "دنیا خیلی کوچک است". تازه دارم می‌فهمم چرا "آنتوان دوسنت اگزوپه‌ری" داستان "شازده کوچولو" را به دوران کودکی آدم بزرگ‌ها تقدیم کرده است، به دوستش موقعی که یک پسر بچه بود.

آری دنیای کوچکی ست، آنقدر کوچک که هیچ کس در آن گم نمی‌شود و کسی از یاد نمی‌رود و از یاد نمی‌برد. کافی ست کمی از روز- مرگی و روزمرگی بیرون آمد و سراغ دوستان کهنه را گرفت و پیدایشان کرد. آن وقت، دنیا با تمام بزرگی‌اش می‌شود اندازه‌ی همان محله‌ی قدیمی و باغچه‌ی کوچک حیاط. شاید شما هم مثل من بگویید این‌ها بیش از مشتی شعار لوس و نخ نما شده چیزی نیست، اما با دروغی به نام امید است که می‌توان تا پایان زندگی ایستاد.

(*) بخش آغازین «ترانه‌ی منطقی» از گروه «سوپرترمپ»، آلبوم «صبحانه در امریکا».
پی نوشت: برای دوست و همکلاسی قدیمی و عزیزم که پس از گذشت سال‌ها دوباره صدایش را شنیدم.

تو که خم به ابرو نمی آوری

2010-06-20T01:23:00.004+04:30

روزی از همین روز‌های عادی، چنان که در اتاقت نشسته‌ای، به یکباره شیشه‌های پنجره با غرشی مهیب در هم شکسته و بومرنگ‌ها از هر طرف به سوی تو بی‌رحمانه حمله‌ور خواهند شد. در آن هنگامه لنگ‌لنگان و وحشت‌زده خود را به نزدیک در می‌رسانی اما در بسته و قفل شده. گویی که هیچ‌گاه باز نبوده و سال‌ها ست مهر و مومش کرده و رفته‌اند. پس درمانده و شوریده حال، به زیر تخت خوابت می‌خزی.
روی فرش و تخت پر شده از بومرنگ‌های ریز و درشت. چند‌تایی هم تن دیوار را خراشیده است. آینه‌ی قدی، تکه تکه شده بر زمین و هزاران چشمش خیره به سقف مانده. انگاری جهان و کائنات هر‌آنچه در تمام این سال ها فرا فکنده بودی به سویت تف کرده است، و تو هراسان و بهت‌زده لاشه‌ات را به زیر تخت پنهان کرده‌ای.
آری، فراموشت شده بود حقیقت همچون عیاران است که در دل شب به خانه ها شبیه خون می زنند؛ هنگامی که صاحب خانه در خواب غفلت است*. و چه خوب گفت آن پیر مرشد، که واقعیت مثالِ بومرنگی ست که هر چه دور‌تر پرتابش کنی، بس محکم‌تر باز می‌گردد.

*جملات داخل گیومه اقتباس شده از انجیل متی، باب 24، آیه‌ی 43.

پی نوشت: متن کوتاه و دست و پا شکسته ای نوشته بودم به یاد نخستین سالگرد شهادت ندای در خون خفته ی ایران زمین و شهادت ترانه ها و سهراب های این خاک داغ دیده و همچنین در راستای بی حرمتی و یورش به دفتر و بیت مرجع عالیقدر، آیت الله صانعی. اما صادقانه بگویم که ترسم سبب شد تا از فرستادنش به اینجا منصرف شوم و این نوشته را جایگزین آن کنم.

این پایان راه نیست

2010-06-12T21:20:00.002+04:30

روی سخنم با تنی چند از آن دسته ایرانیانی ست که در جریان انقلاب سال پنجاه و هفت، یا از آغاز در صف منتقدین بودند یا پس از گذشت زمانی کوتاه از پیروزی انقلاب به جرگه ی منتقدین پیوستند و در هر دو حال جانشان (یا مالشان) را برداشتند و ترک میهن گفتند. آن ها که در تمام این سی سال به عنوان فعالین اپوزیسیون، تنها به اثبات حقانیت خود و نفی دیگری پرداختند و همواره چماغ شکست انقلاب را بر سر ملت کوبیدند تا این که خیزش سبز مردم بهانه ای شد برای همبستگی آن ها که حتی تحمل نگاه یکدیگر را هم نداشتند. یک سال همبغض و همفریاد مردم داخل شدند تا امروز که با لغو راهپیمایی نخستین سالگرد انتخابات، انگار دوباره غر زدن ها را از سر گرفتنه اند.

نمی دانم این چه داستانی ست که خونش را ما می دهیم، بند و زنجیرش را ما می کشیم و به هر ترتیب هزینه اش را ما می پردازیم اما نق زدن ها و بازی نمی کنم ها از سوی آن شما ست که بیرون گود نشته و می گویید لنگش کن! یعنی تنها با لغو یک راهپیمایی، هر چند در یک روز مهم، نتیجه گرفتید که موج سبز هم "دوم خرداد" و "هجدهم تیر" دیگری بود و رهبرانش نیز "خاتمی" دیگر و داستان همان است که بود؟ در این سی سال شما کدامین راه کارامدی را به ما پیشنهاد کرده اید که پاسخگو بوده باشد؟ یادتان رفته همان تاکتیک شما در تحریم انتخابات سال هشتاد و چهار ما را گرفتار یک چنین دولت مهرورزی نمود؟ همان سال ها که شکست اصلاحات را اعلام می کردید. اما جنبش سبز، ققنوس-وار از خاکستر همان اصلاحات برخاست و موج اتحاد و همبستگی مردم داخل به شما هم سرایت کرد. حالا باز دوباره در حال برگشتن به همان خانه ی اول هستید. باز تکرار همان حرف های چند سال پیش که اصلاحات یک راه رفته و شکست خورده است که چیزی هم از پیش نمی برد و رهبرانش هم اگر احساس خطر کرده بودند برای بقای نظام بوده نه برای سرنوشت ملت ایران. خوب شما آزادید به هر نتیجه ای که می خواهید برسید، چرا که در پرداخت هزینه با ما شریک نیستید. اما بدانید این پایان راه نیست و مردم ایران پیر، این بار به دنبال هدر دادن شهامت در یک خود کشی دسته جمعی نیستند و جنبش سبز، همچون آبی که از دل زمین جوشیده، راهش را پیدا خواهد کرد.

...و از آن شب هنوز شهر بیدار است

2010-06-12T00:45:00.005+04:30

شب بد، شب دد، شب اهرمن

وقاحت - بشادی - دريده دهن
شب نورباران، شب شعبده
شب خيمه شب بازی اهرمن
شب گرگ در پوستين شبان
شب کاروان داری راهزن
شب سالروز جلوس دروغ
شب ياد بود بلوغ لجن
شب کوی وبرزن چراغان شده
فضاحت ز شیپورها نعره زن
شب شبچرانی به فرمان ديو
شب سور اهريمن و سوگ من

شعر «شبچرانی» از «نعمت میرزا زاده»

اصولگرایان و گل به خودی زدن

2010-06-09T14:55:00.005+04:30

چند روزی تا نخستین سالگرد انتخابات بیست و دوم خرداد هشتاد و هشت نمانده و ما شاهد بازتر شدن شکاف میان اصولگرایان و طیف حامی دولت هستیم. از یک سو هشدار رئیس مجلس به دولت و در پی آن شکایت دولت از مجلس به شورای نگهبان، نشانگر آشکارتر شدن اختلاف های عمیق میان این دو قوه است و از سوی دیگر اعتراض گسترده ی نمایندگان حامی دولت به علی مطهری در پی انتقاد وی از جماعتی که با شیوه ی "رو کم کنی" مانع سخنرانی سید حسن خمینی آن هم در سالروز درگذشت آیت الله خمینی شدند، نمایانگر چند دستگی در گروه های اصولگرا ست.

علی مطهری در پانزدهم خرداد با انتشار نوشته ای توسط پایگاه اطلاع رسانی تابناک به شدت رفتار گروهی را که بدون توجه به حرمت مکان با سر دادن شعار نوه ی آیت الله خمینی را در حضور دویست خبرنگار خارجی مجبور به ترک تریبون کردند مورد انتقاد قرار داده و در پایان نوشته بود: "آقایانی که اصرار به شبیه سازی حوادث صدر اسلام دارند آیا صحیح می دانند که آن ها و دار و دسته شان را به سپاه عمر سعد و ابن زیاد تشبیه کنیم که در روز عاشورا با ایجاد سرو صدا اجازه نمی دادند نوه پیامبر (ص) سخن بگوید؟" اما گروهی از همین دار و دسته که پیش تر نیز مخالف ماندن علی مطهری در فراکسیون اصولگرایان بودند، سخنان فرزند آیت الله مطهری را نوعی اهانت به رهبری نظام ارزیابی نموده و بار دیگر صلاحیت وی را به عنوان عضوی از جرگه ی اصولگرایان به زیر سوال کشیدند. علی مطهری نیز ساکت ننشست و طی نوشته ای با لحنی تند در پاسخ به این تاخت و تاز ها از خود دفاع کرد و ضمن مشخص نمودن منظورش از "آقایان" در یادداشت پیشین، آشکارا به گروهی کاسه ی داغ تر از آش که با تملق و چاپلوسی خود را حزب اللهی و حامی ولایت و امامت نشان می دهند و در خواب مصادره ی انقلاب به سر می برند حمله کرد و گفت: "باید آرزوی قطع پیوند میان ما خانواده شهید آیت الله مطهری با رهبر انقلاب را به گور ببرید". و نوشته اش را با این جملات به پایان برد که "آری، اگر بصیرت آن چيزي است که امثال آیات الهی چون حضرات صافی گلپایگانی، مکارم شیرازی، وحید خراسانی، شبیری زنجانی، جوادی آملی، امینی، استادی، مظاهری و ری شهری ندارند ولی امثال رسایی و روانبخش و كوچك زاده دارند من از نظر بصیرت کور مادرزاد به دنیا آمده ام و شفا یافتنی هم نیستم و مرگ را بر چنین بصیرتی ترجیح می دهم." اما گذشته از این ها، نکاتی در این نوشته است که قدری جای تامل دارد. از جمله به کارگیری عنوان "سران معترضان" به جای "سران فتنه" در مورد رهبران معترض به انتخابات سال گذشته و همچنین اشاره به افراد صالحی که نقش موثری در فتنه نداشتند اما به خاطر انتقادشان از دولت و باند حامی آن کنار گذاشته شدند که علی مطهری با نقل قولی از پدرش گوشزد می کند: "شخصیت ها را باید با حق سنجید و شناخت نه حق را با شخصیت ها".

به این ترتیب به نظر می رسد هر چه پیش تر می رویم حلقه ی خودی در اصولگرایان صاحب قدرت چنان تنگ تر می شود که دیگر تمام فرزندان انقلاب را از دل خود بیرون می کند و این همان ریزشی ست که تحلیلگران سیاسی، در پیش بینی های خود، برای چنین دولت ها یا حکومت هایی متصور می شوند. در نتیجه، گروهی از افراد وفادار، دلسوز و با تجربه از میدان رانده شده و دولت دچار انزوا و کمبود نیرو های مجرب می شود و در نهایت برای حفظ قدرت دست به اشتباهات بزرگ و جبران ناپذیر می زند و روزی به خود می آید که دیگر دیر شده است.

وهمزدگان پارانوئیدی

2010-06-03T00:50:00.005+04:30

در سال های پایانی دهه ی نود میلادی، با نزدیک شدن به قرن بیست و یکم و آغاز هزاره ی سوم، پیروان مذاهب و بویژه مسیحیان با استناد به "مکاشفه یوحنا" و برخی پیشگویی های مذهبی و غیر مذهبی دیگر، در انتظار رویدادی فراتر از نو شدن سال، قرن و هزاره بودند. در این سال ها سینمای هالیوود پر شده بود از فیلم هایی درباره ی آخرالزمان، ظهور مسیح و منجی و رویداد هایی از این دست که یا ریشه در روایت های مذهبی داشتند یا بر اساطیر یونان و رم باستان استوار شده بودند. البته در این میان، داستان برخی از فیلم ها نیز بر اساس وهم و خیال و افسانه شکل می گرفت که از جمله برجسته ترین آن ها سه گانه ی ماتریکس، ساخته و نوشته ی برادران واچوفسکی بود که هر از هر سه محتوا به خوبی یاری جست. باری، به هر ترتیب سال دوهزار آمد و یک دهه از آن گذشت و دنیا به پایان نرسید اما هنوز کم و بیش بازار این گونه فیلم ها گرم است. از جمله "فیلم دوهزار و دوازده" که داستانش برگرفته از یک پیشگویی قدیمی دال بر پایان جهان در سال دوهزار و دوازده میلادی ست.

مخاطبی که شیفته ی سینمای هالیوود نیست و با دید انتقاد از بیرون به آن نگاه می کند به خوبی می داند که این دستگاه محافظه کار و درهم تنیده ی سرگرمی ساز، تنها به دنبال خلاقیت های هنری محض نیست و در پس پشت هنر هفتم، پیش از هر چیز در پی سود آوری بیشتر گیشه ها ست. بنابر این سرمایه گذار و تولید کننده همواره باید در مسیر سلیقه ی توده ها و هدایت آن در جهت منفعت خود حرکت کنند. این گونه است که سینمای هالیوود، یک روز دچار تب تولید اسطوره ها و ابرمرد ها ست و یک روز مبتلا به توهم پارانوئید حمله بیگانگان فضایی. یک روز به انتقاد از پیامد های سیاه پس از جنگ می پردازد و یک روز نبرد بزرگ در تپه ی هارمجدون را انتظار می کشد.

اما آنچه مرا به نوشتن این سطور واداشت پیدایش جریان مشکوکی در رسانه های جمهوری اسلامی ست که با جدیت به دنبال استخراج مسائل مهم نظامی-سیاسی و کشف پروژه های تهاجم فرهنگی-مذهبی و ضد مذهبی از درون اینچنین فیلم ها ست، و با صرف هزینه برای تولید برنامه های تلویزیونی در این باره و برگزاری نشست هایی تحت عنوان "سینما و مدریت آخرالزمان" به نوعی سعی دارد باور جامعه نسبت به مقوله ی آخرالزمان را هدایت و مدریت کند که در این میان برنامه ی تلویزیونی به "سوی ظهور" از همه پر آوازه تر است. تولید این برنامه که در شبکه ی دوم سیما پخش می شود، از تیر ماه سال هشتاد آغاز شد و سری جدیدش نیز همچنان ادامه دارد. البته تا چند شب گذشته هیچ گاه به دقت این برنامه را نگاه نکرده بودم. ولی آن شب، هنگام اتوی پیراهنم، بسیار تصادفی به تماشای قسمتی از آن پرداختم. از این رو تنها به توضیح همان بخشی که دیدم بسنده می کنم.

تیتراژ برنامه تکه هایی سرهم بندی شده از فیلم های اخیر هالیوود با مضامین ماورائی و پایان جهانی ست که همراه ضرباهنگ عصیانی و اضطراب آور موسیقی هوی متال فضایی تاریک و شبه گوتیک پیدا می کند که بیشتر برازنده ی ویژه برنامه هایی ست در مورد هنر کسانی چون مرلین منسون. سپس گوینده از اهداف شوم غرب در پی لشگرکشی به خاورمیانه برای مبارزه با تروریزم و منازعات هسته ای با ایران چیز هایی می گوید و می کوشد میان این رویداد ها و ساخت فیلم هایی با مضمون آخرالزمان رابطه ای پیدا کند تا بتواند برای بیننده اینگونه استدلال کند که غرب و اسرائیل با یاری گرفتن از ابزار های مختلف طی برنامه ای می خواهند مدریت آرماگدون (آخرالزمان یهودی-مسیحی) را به دست گیرند. ولی با این همه شکستشان اجتناب ناپذیر است، چرا که از یک سو بحران های مالی بی سابقه گرفتارشان کرده و از سوی دیگر سربازانشان در خاورمیانه میل به جنگ را از دست داده اند. در ادامه نیز اشاره می کند به بلایای طبیعی و حوادث پیش بینی شده در کتاب های مقدس مذهبی یا حتی نوشته های پیش گویان غیر مذهبی که همگی شهادت داده اند به اضمحلال و انحطاط دولت های غربی. اما سخنان کارشناس برنامه، آقای "نادر طالب زاده" (فیلمساز و مدرس سینما)، کمی تخصصی تر و پیچیده تر است. ایشان که چند سالی پیش از انقلاب در امریکا درس سینما خوانده و ظاهری شبیه روشنفکران غربی دارد، با تفسیر آیاتی از اناجیل و مکاشفه یوحنا، باور ظهور منجی در مسیحیت را به باور مهدویت در اسلام شیعی پیوند می زند. بدین گونه که ابتدا سخن از رپچر* به میان می آورد. به اعتقاد انجیلی ها رپچر یکی از رویداد های آخر الزمان و ظهور عیسی مسیح است که در پی آن انفجار مهیبی در آسمان رخ می دهد و مومنین مسیحی را با خود به آسمان بالا می کشد. "و سرانجام نشانه ی آمدن من در آسمان ظاهر خواهد شد. آنگاه مردم در سراسر جهان عزا خواهند گرفت و تمام مردم دنیا مرا خواهند دید که در میان ابر های آسمان، با قدرت و شکوهی خیره کننده می آیم. و من فرشتگان خود را با صدای بلند شیپور خواهم فرستاد تا برگزیدگان مرا از گوشه و کنار زمین و آسمان گرد آورند" (انجیل متی، باب بیست و چهارم، آیات سی و سی و یکم). اما حاج نادر طالب زاده که در سال های اخیر فیلم زندگانی عیسی مسیح را با بهره گیری از دو روایت انجیلی و قرآنی روی پرده برده، بر این باور است که رپچر همان "انفجار نور" است که سی سال پیش حادث شد و گروهی از مومنین سراسر جهان را با خود همراه کرد. من که همچنان در حال اتو کشیدن پیراهنم بودم با شنیدن این جملات گوشم تیز شد و شش دانگ حواسم را سپردم به آقای طالبزاده که حرفش را اینگونه ادامه داد: "باب هجدهم از مکاشفه یوحنا اشاره دارد به نابودی "بابل" که در حقیقت منظورش بابل زمان است و امروز بابل زمان، امریکا ست. حالا این که چرا خاورمیانه برای آن ها اهمیت پیدا کرده بر می گردد به فلسفه ی ظهور که در تمام ادیان ابراهیمی محل ظهور منجی خاورمیانه است نه جای دیگر. از این رو ست که غرب نیرو های خود را در این منطقه پیاده کرده. اما بی تردید آن ها این جنگ را می بازند چرا که در نبرد هیچ چیز بد تر از خستگی نیرو های نظامی نیست و امروز سربازان امریکا به دلیل طولانی شدن حضورشان در افغانستان و عراق دچار خستگی و بی انگیزگی شده اند و این یعنی شکست." اما اگر کسی اناجیل چهارگانه و مکاشفه یوحنا را اندکی خوانده باشد می داند که عیسی مسیح خود از یهودیان بوده و نیز همچون دیگر پیامبران عبرانی تبار، آمدنش برای اصلاح آیین قوم یهود بوده. همچنین نوشتن اناجیل بر می گردد به سال ها پیش از ورود مسیحیت به روم و جهان غرب. بنابر این مسیحیت بر خلاف اسلام، از ابتدا ماهیتی جهانی نداشته و روی سخنش بیشتر با یهودیانی ست که بر مسیح ایمان آورده اند. حال این که انفجار نور ما یک انقلاب مذهبی اسلامی از نوع شیعی بود. با این توضیح مشخص می شود بابل مورد نظر مسیح در مکاشفه یوحنا، همانا سرزمین تاریخی بابل بوده که پادشاهانش سال ها یهودیان را زیر ظلم و ستم خود تحقیر کرده بودند، نه امریکایی که خود کشوری مسیحی ست و همپیمان با یهودیان. آقای طالب زاده باید ما را روشن کند با کدام استدلال از مکاشفه یوحنا و آیات اناجیل تعبیر مهدویت می کند. افزون بر این ها در همان باب بیست و چهارم از انجیل متی آیه ی سی و ششم آمده است: "اما هیچ کس نمی داند چه روزی و چه ساعتی دنیا به آخر خواهد رسید، حتی فرشتگان هم نمی دانند، فرزند خدا نیز از آن بی خبر است. فقط پدرم خدا آن را می داند".

راستش روزی که در خطبه های نماز جمعه گفتند "مرگ هزاران نفر در اثر سونامی در جنوب شرقی آسیا یک نشانه و عذاب الهی بوده" فکر نمی کردم پشت این یاوه گویی ها جریانی باشد ولی این روز ها با سخن پراکنی هایی از این دست در باره ی زلزله و ارتباطش با بد حجابی یا نزدیک بودن سقوط امریکا و انحطاط غرب با استناد بر یک سری آمار ساختگی و پیش گویی ها یا تفسیر متون مذهبی در راستای غریب الوقوع بودن حوادث آخرالزمان، احساس می کنم در پس پشت این عوام فریبی گسترده و سازمان یافته داستانی نهفته است که از آن بوی تفکرات حجتیه به مشام می رسد. وگرنه کدام دیوانه ای باور می کند فیلم های افسانه ای چون ارباب حلقه ها یا هری پاتر و امسال این ها جزئی از یک پروژه ی عظیم تهاجمی برای به انحراف کشیدن تفکر مهدویت باشد؟ کجای دنیا در دانشگاه نشست نقد فیلم با موضوع مدریت آخرالزمان برپا می کنند؟ کدام کشور را دیده اید که تلویزیون دولتی اش پس از نمایش فیلم دوبله شده ی "هری پاتر" در شبکه های خود، پخش سری جدید آن را ممنوع کند و طی برنامه ای چند قسمتی به تفسیر نماد های شیطانی و گمراه کننده در آن فیلم بپردازد؟ برداشت و استنباط من این است که در دل دولت و در گوشه کنار حکومت جریانی در حال شکل گیری ست که خود قصد مدیریت آخرالزمان مطلوبش را دارد. البته این موضوع، هسته ی فکری فرقه ای ست که ما با نام حجتیه می شناسیمش و امروز شاهد بازتولید نوین این اندیشه در حلقه ای موسوم به مسباحیه هستیم که نفوذش در دولت بسیار روشن و انکار ناپذیر است. و مهم تر از همه این که در سال های آغاز انقلاب پیروان این فرقه و رهبران دیروزش در صف منتقدین و مخالفین مذهبی جنبش آیت الله خمینی قرار داشتند. اما از آن رو که معتقد به درامیختن با قدرت و حکومت بودند، با نزدیک شدن به پیروزی انقلاب بنا به مصلحت یکباره تغییر موضع دادند و نقاب حامی ولایت فقیه بر چهره زدند. اکنون هم با طرح این ترفند که نیت غرب از هجوم به خاورمیانه و ایجاد جنگ نرم رسانه ای چیزی نیست جز مدریت آخرالزمان، در حال جریان سازی و عوام فریبی در راستای اهداف خود هستند.

* Rapture

کتابی متفاوت پیرامون فمینیسم

2010-05-24T19:00:00.007+04:30

مدتی پیش روی میز بزرگ و پر از کتاب یکی از فروشگاه های خیابان انقلاب، بر خوردم به کتاب تازه ای از نشر نی با نام سیطره ی جنس نوسته ی محبوبه پاک نیا / مرتضی مردیها. با دیدن عنوان کتاب پنداشتم که این هم کتاب دیگری ست در باره ی فمنیسم و تفکرات پیرامونش، اما همین که نیم نگاهی به فهرست و پیشگفتارش انداختم دریافتم کتاب رویکرد جالب توجهی نسبت به موضوع فمنیسم از نگر فلسفی دارد و از این حیث با دیگر کتاب های منتشر شده در ایران متفاوت است. کتاب، آن گونه که در آغاز پیشگفتار نیز آمده، اشاره بر این نکته دارد که: «در عموم کتاب ها و مقالاتی که پیرامون موضوع فمینیسم نوشته می شود، این نکته مورد تاکید قرار می گیرد که فمینیسم یک عقیده یا یک مکتب مشخص و قابل تعریف نیست، و به سختی می توان هویت واحدی برای نظر گاه های متعددی که زیر این نام قرار می گیرند، ارائه کرد.» اما در ادامه با یاد آوری وضعیت طیف گونه ی افکار در عموم مکاتب و تضاد های فکری اساسی میان صاحبنظران دیگر مکتب ها چون رمانتیسم، سوسیالیسم و لیبرالیسم بیانگر می شود: «چنان که آشکار است، تفاوت تعاریف مکتب ها و ایدئولوژی ها موضوعی عام است و اختصاصی به فمینیسم ندارد. نظریه سیاسی فمینیسم معاصر به شدت متنوع است، هم در مقدمات و هم در نتایج. این البته تا حدودی در مورد دیگر تئوری ها و مکتب ها هم صدق می کند. علت آن هم این است که آنچه در جهان وجود واقعی و ملموس دارد متفکران هستند نه مکاتب.» و در جای دیگر از زبان سوزان جیمز می گوید: «همان طور که دیدگاه های متفاوتی از آزادی داریم، فلسفه های فمینیستی متعددی نیز داریم که نه به دلیل دعاوی یا توصیه های خاصشان، بلکه برای اهتمامشان به یک موضوع مشترک به هم پیوند خورده اند.» و به این ترتیب در بخش های چهارگانه ی خود به توضیح مفصل سیر و تحول فکری فمینیسم در دیگر مکتب ها از جمله لیبرالیسم، رمانتیسم، اگزیستانسیالیسم و فمینیسم رادیکال می پردازد و من کمتر کتابی را دیده ام که اینچنین منسجم و متمرکز تنها به سیر فکری این جنبش، آن هم به دور از حواشی آن چه در حال و چه در گذشته، پرداخته باشد. البته توضیح پیرامون کتاب یاد شده که هم کافی باشد و هم به نسبت کامل، مستلزم نگاشتن مقاله ی مستقلی ست که بنده هنوز خود را در این جایگاه نمی بینم و تنها به همین معرفی کوتاه و دست و پا شکسته بسنده می کنم.

اما در مورد نگارندگان کتاب:
بیشتر ما آقای مرتضی مردیها را به عنوان استاد برجسته دانشگاه، نویسنده و تحلیلگر از طریق نوشته ها و مقاله های متعددی که از وی در انتشارات و نشریات معتبر خوانده ایم می شناسیم اما خانم محبوبه پاک نیا از استاد های مجرب علوم سیاسی ست که من درس بحث برانگیز "تئوری های انقلاب" را سال گذشته با ایشان گذراندم و شیوه ی تدریس ایشان را بسیار دوست می داشتم و هیچ گاه فراموش نخواهم کرد.

...و من چیزی نداشتم برای گفتن

2010-05-19T01:43:00.005+04:30

نزدیک میدان ولیعصر راننده جلو مرد میانسالی که انگشت اشاره اش را برای تاکسی ها تکان می داد نیش-ترمزی کرد و ایستاد. مرد سرش را پایین آورد و با دستپاچگی پرسید: آقا مهدیه تهران از کجا باید بروم؟ - از لهجه و کت و کیف دستی اش می شد فهمید که شهرستانی ست و مسافر - راننده با چشم و ابرو اشاره کرد: بیا بالا. من جلو نشسته بودم و مرد میانسال مسافر و شاید هم شهرستانی با بار و بندیلش نشست پشت سر من و آهی از سر خستگی کشید و گفت از اهواز آمده و از صبح که هواپیما در تهران نشسته هنوز مجال یک لحظه استراحت نیافته. راننده در آینه به مرد نگاه کرد و با خنده گفت: "آقا من چند سال پیش تابستون یکی-دو روز مجبور شدم واسه خاطر کاری برم اهواز، پدرم درومد. فرار کردم از گرما. جهنم بود..." مرد اهوازی هم با لبخند تلخی درآمد که: "منم چند ساعت پیش رفته بودم یکی از پارک های تهران خیر سرم زیر سایه چرت بزنم که دیدم کم مونده دختر-پسرا روی نیمکت با هم بخوابن. آقا فراری شدم از پارک زدم بیرون. نمی دونم اینا پدر مادر ندارن؟!" من که می دانستم همیشه با شنیدن این مزخرفات بی هوا از کوره در می روم به خودم فشار آوردم که ساکت و خونسرد باشم و نشنیده بگیرم که راننده دوباره به آینه رو کرد و گفت: بله آقا، تهران بد جایی شده. دیگه یک دقیقه هم نمی شه با خانواده نشست توی پارک بس که این دختر-پسرا ولنگ و باز شدن. چند بار پیش اومده دختر پسر سوار کردم اما بس که ادا ریختن زدم کنار پیادشون کردم. دور از جون شما حیوون نیستیم که؛ آدمیم!" مرد اهوازی زود پی حرف راننده را گرفت: "بایستی دولت طرح خونه های عفاف رو اجرا می کرد و جایی رو می ساخت برای این کار ها تا پسرا برن خودشون رو خالی کنن. وقتی بچه سن ازدواجش رسیده باشه و شرایط فراهم نباشه خیابونا میشه مثل اتاق خواب. خدا پدر نیروی انتظامی رو بیامورزه که این طرح امنیت اجتماعی رو..." در این میان راننده هم مدام با تکان دادن سر مشغول تایید نظر مرد مسافر بود و من کم کم داشتم آمپر می چسباندم که از میدان ولیعصر گذشتیم و راننده نگه داشت و گفت مهدیه همین دور و بر است و از هر که بپرسی نشانت می دهد. همین که مرد مسافر کرایه اش را پرداخت و پیاده شد من هم نفس بلند و راحتی از دل کشیدم. اما همین که در را بست و تاکسی راه افتاد، راننده رو کرد به من و گفت: "حزب اللهی بسیجی بود مردیکه ی مادر به خطا."
(!!!)

نقل قول از یک تخته موج سواری شکسته

2010-05-17T13:50:00.004+04:30

میان ما هستند کسانی که چون امواج بلند و پر خروش اقیانوس، موج سواران ماجرا جو را به نمایشی با شکوه از شهامت وسوسه می کنند. اما خود، در برخورد با نخستین صخره - گورومپ - چنان در هم می شکنند که جز قطره هایی پراکنده در هوا چیزی از آن همه جوش و خروش باقی نمی ماند.

من: عشق کتابی که تو خالی ست

2010-05-10T20:50:00.009+04:30

در کتاب فروشی ها که پا می گذارم، نخست می روم به سوی قفسه ی کتاب های مرتبط با رشته ام و با دیدن کتاب های خوبی که باید بخوانم اما هنوز خریدشان نکرده ام، ته دلم می ریزد و انگار خالی می شود. در اتاقم نیز هرگاه جلو قفسه ی کتاب هایم می ایستم، با دیدن کتاب های خوبی که خریده ام اما هنوز نخوانده ام، ته دلم انگار خالی می شود و می ریزد. و این داستان تلخ و تراژیک عشق کتابی ست که بیش از آن که وقتش را صرف کتاب کند پولش را هزینه می کند.

عذاب الهی، بیخ گوش تهران

2010-05-03T13:25:00.007+04:30

از آغاز امسال دولت به گونه ای نه چندان رسمی دوباره موضوع کم کردن جمعیت پایتخت را مطرح کرد و از خود رئیس جمهور گرفته تا اطرافیانش هر کدام به بیان نگر خود در این باره پرداختند، از جمله خروج پنج میلیون نفر از شهر تهران و دادن تسهیلات به کارمندان برای رفتن به شهر های دیگر در این راستا و... اما در هفته های آتی داستان کاهش جمعیت پایتخت به شکل عجیبی گره خورد به کابوس زمین لرزه ی قریب الوقوع تهران که هر از گاهی بر سر زبان ها می افتد و همه را آشفته و درگیر می کند. باز داستان در همین جا به پایان نرسید و سر انجام تبدیل شد به ابزار دیگری برای سوء استفاده از عواطف و احساسات دینی و مذهبی توده ی مردم که در این میان گروهی نیز پدیدار شدن زمین لرزه ی دهشتناک پایتخت آن هم در آینده ای نامعلوم را معلول فساد و بدحجابی دانستند و حتی تجمعاتی را نیز شکل دادند. ولی انگار داستان پدیده های طبیعی سر دراز دارد، چرا که روزنامه ی دولتی ایران هم امروز در گوشه ی صفحه ی نخست خود خبر از آغاز پایش چهار آتشفشان "تفتان، بزمان، دماوند و سبلان" داده است. حال چه شده یکباره به یاد آتشفشان های کهن و خاموش افتاده اند و با تیتر "گزارش های زمین شناسی از فعالیت آتشفشانی دماوند" خبرش را چاپ می کنند، سر در نمی آورم.

سوال پیش می آید که این خبر ها از کجا می آید و چرا به شیوه ای غیر رسمی و شایعه-وار در گوشه کنار روزنامه ها و سخنرانی های پراکنده ی دولت پخش می شوند و دست کم اگر هم فرض را بر درستی این خبر ها بگیریم باید پرسید که آیا آشفته کردن فکر مردم آن هم با حاشیه های مذهبی کار شایسته ای ست؟

این گونه خبر پراکنی ها از نگر نویسنده می تواند به دو علت باشد: نخست این که دولت به راستی در اندیشه ی کاهش جمعیت پایتخت افتاده و کم تر شدن آلودگی هوای شهر و سهولت در آمد و شد شهروندان که البته با این فرض روشی که دولت پیش گرفته به شدت ناشیانه و غریب است. اگر هدف این باشد باید از راه های علمی و عملی رایج استفاده نمود از جمله ایجاد جاذبه های اقتصادی و اجتماعی در شهر های دیگر مانند تفکیک استان ها به مراکز صنعتی، فرهنگی، تفریحی و... روشن است تا زمانی که انبوه امکانات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در تهران گرد آمده، نه تنها کسی حاضر به ترک شهر و جا به جایی نیست بلکه هر روز بر جمعیت تهرانافزوده خواهد شد. اما اگر هدف دولت خبر رسانی در جهت آگاهی بخشیدن به مردم برای پیش گیری و کاهش خسارت های ناشی از پدیده های طبیعی چون زمین لرزه و آتشفشانی ست، باز هم این شیوه ی خبر رسانی نا درست و نا کارآمد است و بیشتر به شایعه پراکنی و خرافه شبیه است، و کاری از پیش نمی برد جز آشفته ساختن توده های مردم و فلج کردن ذهنشان برای جلو گیری از اندیشیدن در مورد مسائل مهم تر از روزمرگی؛ که شاید هم هدف همین باشد.

روزی که درفش کاوه ی آهنگر برافراشته شد

2010-05-01T02:50:00.004+04:30

سال های سال است کارگران سر تا سر زمین و هر آن کس که قلبش برای آرمان های انسانی می تپد، یکم ماه می را به عنوان یکی از روز های بزرگ بیداری بشر جشن می گیرند و در ورای این جشن مشعل جنبشی را شعله ور نگاه می دارند که از قعر دره ای سیاه دست به دست گشته و نور افشان گردنه را بالا آمده. مشعلی که عمرش می رسد به پیشینه ی دریغ کردن حق بازوانی که چرخ تولید را می چرخاند و جبینی که بی امان عرق می ریزد. آتش این مشعل همچنان پا بر جاست، چنان که نادیده گرفتن حق هنوز آئین قدرت است و پا پس نمی کشد مگر با تلنگری.

یک آرزوی واقع گرایانه

2010-04-25T22:53:00.004+04:30

کاش می توانستیم به جای آرزوی عمر صد ساله، برای هم آرزوی مرگ آسوده و بی دردسر کنیم.

هر چند پوچ و تو خالی...

2010-04-18T20:43:00.002+04:30

پس از هر نیم روز وقتی با تن و روحی از هم گریزان به خانه پناه می آورم و بوی گرم توتون کاوندیش سیاه* با بوی تند قهوه در هم می آمیزد و حس دلتنگی غریبی اتاقم را بر می دارد، ساده لوحانه با خود می اندیشم چه خوب است که آنقدر سالم هستم تا با کمی زیر پا گذاشتن سلامتیم احساس لذت کنم.

* Cavendish Black

فرار جوجه: بازی سیاستمداران غیر مسئول

2010-04-13T01:40:00.007+04:30

بازی "فرار جوجه" که نخستین بار نمود سینمایی اش در نیمه ی دهمه ی پنجاه با فیلمی به نام "شورش بی دلیل" نگر مردم را به خود جلب کرد، نوجوانان بی بند و بار لوس آنجلسی را نشان می دهد که خودرو های دزدی را لب پرتگاه می برند و سرگرم بازی جنون آمیزی می شوند که در پی آن دو نفر خودروشان را با سرعتی دیوانه وار سوی دره می رانند و در آخرین لحظه ی ممکن به بیرون می پرند. آن که زود تر به خود آید و خطر را حس کند و زود تر بپرد "جوجه" است و بازی را باخته. آوازه ی این فیلم و بازی بیشتر به خاطر هنرپیشه ی محبوبش جیمز دین است که اندکی پس از نمایش فیلم در یک حادثه ی رانندگی با سرعت زیاد جان سپرد. اما آنچه هویدا ست، در یک چنین بازی موحشی برد از آن بازیکن بی ملاحظه تر است. این در حالی ست که هر دو از مرگ می هراسند و می خواهند جان سالم از بازی به در برند اما اگر یکی شان در به نمایش درآوردن بالا ترین حد جنون و دیوانگی جلو دیگری موفق شود آنگاه طرف مقابل عقب نشینی می کند. درست شبیه آن راهبرد سیاسی که سال ها جنگ سرد را پیش می برد و تنها تضمین همکاری دو قطب قدرت برای پیش گیری از جنگ، صلح مسلح بود و ترس از جنگ جهانی سوم. اگر هم یکی یا هر دو وسوسه می شدند تا دست به تهدید هسته ای زنند، طبق بازی فرار جوجه، دست آخر یکی شان پس می کشید.

امروز هم اگر کمی با دقت به مسائل بنگریم، این جا و آن جا رد پایی هر چند کمرنگ از این بازی ها به چشم می خورد. مانند همین مناقشه ی هسته ای میان ایران و غرب که دارد به یک دهه می رسد. هیچ کدام از دو طرف خواهان درگیری نیستند و هر دو بازیکن نقشی منطقی ایفا می کنند. وانگهی جدای از مسائل جدی داخلی و مشکلاتی که سیستم با آن مواجه است می توان گفت حق نسبی با کدام طرف دعوا ست. چنانکه "برتراند راسل" نیز در بحران موشکی سال 1962 کوبا را به حق می دانست و گفته بود: "امریکا چه حقی دارد بگوید چه چیزی می تواند در کوبا ساخته شود یا نشود." اما در این میان گاهی پیش می آید که یکی از دو طرف دست از منطق می شوید یا تظاهر به بی منطقی می کند و خطر درست از همین جا حس می شود، چرا که در بازی فرار جوجه نیز بازیکن برتر غیر منطقی ست یا به نظر می آید که غیر منطقی ست یا تظاهر به غیر منطقی بودن می کند. که می شود از این موضوع برای ارعاب حریف بهره برد و مست بر خودرو نشست و یک عینک دودی هم بر چشم زد و خونسرد پا روی پدال گاز فشرد و فرمان را از جا کند. ولی مسئله آنجا پیچیده می شود که بازیکن رو به رو نیز دست به چنین ترفندی زند. آنگاه راه بیرون رفت از بازی کجا ست؟ درست شبیه رفتاری که صدام حسین یک بار مقابل بوش پدر و بار آخر نیز مقابل بوش پسر از خود نشان داد و منجر به سقوط حکومت وی شد. که البته به خوبی نمایانگر مشکل نظریه ی "مرد دیوانه" در بازی فرار جوجه است.

آنچه حکومت ایران بر سر ماجرای هسته ای خواهانش است توجیه پذیر است و منطقی اما عدم رابطه با امریکا و مشکلات سیاسی با غرب به خصوص بر سر داستان اعراب و اسرائیل و رفتار شتابزده ای که گاه از خود نشان می دهد سبب شده تا مذاکره ها مبدل شود به مناقشه هایی چند ساله. این در حالی ست که تنها چند حرکت سنجیده و بازنگری در مسائلی که چندان برای ایران حیاتی نیست می توانست منجر به اعتماد سازی و بهبود اوضاع شود. ولی متاسفانه دولتمردان ایران با پرستیژ های غلط انداز و بلوف های نا به جا و ماجرا جویانه هر روز مسائل تازه ای طرح می کنند.

سیاست قلمرو واقعیت ها ست و آنچه هست؛ نه آنچه باید باشد. و تاریخ آزمایشگاه علوم انسانی ست و به راستی آزمایشگاهی ست بس غیر انسانی. چرا که برای گرفتن نتیجه و روشن شدن درستی یا نادرستی روش ها باید ناگزیر هزینه های هنگفت و جبران ناپذیری پرداخت و آن، جان های مردم است و خونشان و سعادت یک مرز و بوم. بنابر این شایسته نیست مست از اعتماد به نفسی موهوم، فرمان و دستگیره ی ترمز قطار را از جا بکنیم و بدون نیم نگاهی به آزمایشگاه خونبار تاریخ تا آنجا برانیم که دیگر کار از کار گذشته.

در کتاب "عقل سلیم و سلاح هسته ای" که برتراند راسل در زمان جنگ سرد و رقابت هسته ای-تسلیحاتی ایالات متحده امریکا و اتحاد جماهیر شوروی به چاپ رسانیده بود، در باره ی آن ها که نوع ژئوپولیتیکی بازی فرار جوجه را پیش گرفته بودند اظهار نظر های گزنده ای می کند که بد نیست در پایان به چند خطی از آن اشاره کنم: "این بازی که پسران غیر مسئول آن را بازی می کنند منحط و غیر اخلاقی به شمار می آمد. گرچه تنها جان بازیکنندگانش در معرض خطر بود. اما هنگامی که یک دولتمرد برجسته به این بازی می پردازد، نه تنها جان خود که جان صد ها میلیون انسان را به خطر می اندازد. هر دو طرف فکر می کنند دولتمردشان میزان بالایی از خردمندی و شهامت را به نمایش می گذارد و دولتمرد طرف دیگر مسئول پیامد ها ست و این البته احمقانه است. هر دو به خاطر این بازی خطرناک قابل سرزنش اند..."

یک سکانس ملودرام

2010-04-06T01:53:00.008+04:30

آنقدر ادامه دادم تا مادر از کوره در رفت و بی هوا کشیده ای خواباند روی گونه ام. مثال تنگ سرکه ای که یکباره بشکند و بویش فضا را پر کند، سکوت همه جا را گرفت و تنها گوش من بود که صدای وز-وز مانندی می شنید. مادر، بهت زده نگاهش را به من دوخته بود. اشک از چشمانم آرام جاری شد. سپس تک-گویی پر سوز و گدازی را که از بر شده بودم آغاز کردم تا جایی که اشک روی گونه های رنگ پریده ی مادر نیز بغلتد. خیالم این بود که مرا در آغوش می کشد یا دست کم دست نوازشی به سویم دراز می کند که حتا این هم نشد و کارگردان گفت: کات! گفتم: "همین؟!" جواب داد: "آره! پس چی، فکر کردی هالیووده یا بردوی*! سریال رو داریم برای سازمان می سازیم. تا همین جاشم اگر قیچی نخوره باید کلاهمون رو بندازیم هوا..."

در این فکر بودم که چقدر جالب است؛ نامحرم در نقش مادر می تواند از روی خشونت صورتم را لمس کند اما از روی محبت نه!

* Broadway

از درون

2010-04-02T17:35:00.006+04:30

نمی دانم این روز ها چه دارد بر سرش می آید... رفتارش روز به روز عجیب تر می شود و کار هایش غریب تر. تا دلت بخواهد چانه اش گرم است و همه را می خنداند اما روز ها و همفته ها و ماه ها ست که با خودش حرف نزده، خودش را نخندانده. از خودش دور شده، آنقدر که دیگر تپیدن قلبش نمی شنود.

این روز ها نمی دانم چه دارد بر سرش می آید... همه چیز را جفت می خرد و مانند یک کاراگاه، خوب وارسی-شان می کند و همیشه دست آخر از خرید پشیمان است. لباس هایش از شستن و اتو کشیدن فرسوده می شود و هیچ کدام را دل سیر نمی پوشد. شب ها که حمام می رود تنش را چنان مکانیکی می سابد که انگار پیراهنی چرک مرده ست.

این روز ها چه دارد بر سرش می آید، نمی دانم... هر کاری را چند بار انجام می دهد تا خاطرش جمع شود. روی میز و کتابخانه اش همه چیز را با دقت و حوصله ای خاص می چیند، درست شبیه یک ماکت. کتاب هایش را جز چند نفر دست هیچ کس نمی دهد. بیشتر کتاب هایی که می خواند زاده ی اضطراب جهان است و موحش. پر از تشویش و تاریکی. انگار از تراشیدن روح خود لذت می برد. انگار هر روز یک شکنجه به زدندگی بدهکار است. اگر بپرسی زندگی چیست؟ زود یک مشت پرت و پلای فلسفه نما را به هم می بافد و می گوید: "زندگی واقعیت تلخی ست که با دروغی به نام امید زیبا تر به چشم می رسد، اما حقیقتش این است که زندگی تنها یک تصادف جبری ست که ناگزیر دامنت گیرت می شود. وقتی هم گرفتارش شدی یا باید شهامت ماندن داشته باشی یا رفتن. میانه این دو باشی بیهودگی تسخیرت می کند و..." دلش می خواهد به چشم بیاید، دست به هر کاری می زند اما نمی شود، هیچ کس جدی نمی گیردش، کسی نمی بیندش.

نمی دانم این روز ها چه دارد بر سرش می آید...

آیریلیق

2010-04-01T11:05:00.005+04:30

باز من و تو ماندیم و فرسخ ها جاده ی کوهستانی میانمان. جاده ای که مرا می رساند به سخاوت دستان مهربانت و دوباره ناگزیر باز می گرداند مرا به روز های غیبت تنت و اندوه اصیلی که در آغوش تو به خواب رفته بود.

داشتم چپقم را چاق می کردم

2010-03-27T12:20:00.003+04:30

چند ساعتی مانده بود به سال نو که بی مقدمه گفت: "تو پیپت رو بیشتر از من دوست داری." پشت میز کامپیوتر نشسته بودم و از پس پنجره های تو در تو، چشمانش را که صد فرسخ از من فاصله داشت و در چشمانم خیره شده بود نگاه می کردم. یادم رفت دود پیپم را بیرون بدهم که یکهو به سرفه افتادم. خواستم بپرسم چرا این طور فکر... که انگاری فکرم را خوانده باشد پی حرفش را گرفت: "چون همیشه پیشت هست و هر وقت که بی تابی آرومت می کنه، بدون این که غر بزنه." آمدم بخندم که دیدم نمی خندد؛ فهمیدم جدی ست. با دست پاچگی لبخندم را که ماسیده بود پاک کردم و گفتم: "متاسفم!" هیچ حرفی برای گفتن نداشتم و هر کاری می کردم نمی توانستم واژه ها را سر و هم کنم، ذهنم پراکنده بود. سکوت، سکوت، سکوت... چند لحظه بعد دیدمش که نیم لبخندی از لبانش گذشت. گفت: "خیلی وقته که با من هیچ درد دل نکردی، اما با این همه اصراری ندارم." گفتم: "کار لعنتی من رو حتا از خودم گرفت این مدت. اما هر چی که بود تموم شد. دارم بر می گردم به خودم." سرش را به نرمی تکان داد. فهمیدم طوفان خوابیده.

چهار ساعت مانده تا رسیدن بهار

2010-03-20T17:00:00.008+03:30

از این گریوه به دور،
در آن کرانه ببین:
بهار آمده،
از سیم خاردار گذشته...

امسال با هر آنچه که بر ما گذشت، پشت سرمان جا می ماند و در چشم بر هم زدنی روز و ماه و سال دوباره تازه می شود. و ما می مانیم و مشتی خاطرات خوب و بد، و سالی که پیش رو ست، و سرنوشتی که نمی دانیمش اما می توانیم تغییرش دهیم. آرزو می کنم و امیدوارم سالی که از راه می رسد سال سپید صلح باشد و با هم بودن.

سیاهی نرم

2010-03-16T18:50:00.009+03:30

خیابان ما دوازده کوچه دارد که هر کوچه به نام ماهی ست از ماه های تقویم ایران. (فروردین، اردیبهشت، خرداد...) آفتاب که بر لب بام رسید بر سر هر ماه پلیس سیاه پوشی سایه انداخت. سایه های سیاه پوش درِ دکان های خیابان را تخته کردند. تا مبادا مردم به بهانه ی خرید به خیابان ها بریزند و چشم در چشم هم، با زبان نگاه سخن بگویند از امشب! تا مبادا رقص آتش و غرش ترقه حالی به حالیشان کند و باز در کنار هم بودن کار دست سایه ها دهد. تا مبادا مردم احساسشان را به خیابان بیاورند...

حس می کنمت

2010-03-13T00:00:00.005+03:30

ترانه ای از گروه شیلر.
ترجمه: خودم.

حس می کنم تو را
در هر سنگ
در برگ هر درختی،
که شاید رویانده باشی

حس می کنم تو را
در همه چیز
در هر رودی که روان است
در هر دانه ای که شاید کاشته باشی

حس می کنم تو را
به هر ترتیب و راه
در اشکی که می گریم
در هر واژه ای که ناگفته ام

حس می کنم تو را
در رگ هایم
در تپش های قلبم
در هر نفسی که می گیرم
(Schiller: Leben... I Feel You)

پ.ن: بودنت را مومن نیستم اما، تو را حس می کنم.

امروز، هشتم مارس.

2010-03-08T20:15:00.005+03:30

در دانشکده، سر کلاس "مبانی اندیشه های سیاسی در اسلام" تا حرف از برابری حقوق زن و مرد به میان آوردیم نمی دانم چرا زود از کوره در رفت و هزار و یک نام و نشان و ایسم روی ما چسباند و چند لحظه بعد، انگار که آرام گرفته باشد با لحنی آشنا گفت: چرا چشمانتان را بسته اید؟ چرا دستاورد ها را نمی بینید؟ چرا فضای پیشرفت را یاس آلود و تیره نشان می دهید؟ بی انصافی تا به کجا؟ چرا؟ چرا؟ چرا...؟ بهت زده همچون علامت سوالی که دارد نشان تعجبی را پشت خود یدک می کشد، تماشایش کردیم. مانده بودیم برادرمان از کدام دستاورد سخن می گوید و چماق کدام پیشرفت را بر سرمان می کوبد! خواستیم بگوییم منظورت اگر وزیر بهداشت زن در دولت فعلی ست، پیش تر ها پیش از این نیز وزیر زن داشتیم... که وقت کلاس تمام شد و گوش کسی بدهکارمان نبود.

پ.ن: همه ی ما از یک زن زاده شدیم و بیشترین تاثیر را از همان زن گرفته ایم. آیا تساوی حقوق، کمترین حق برای آن زن نیست؟

شماره ی صد و سیزده به باجه ی پنج

2010-03-04T16:40:00.005+03:30

آن روز هم مثل همه ی روز هایی که باید صبح زود بیدار می شدم، خواب ماندم و پاک برنامه هایم به هم ریخت. ساعت هشت باید از خانه می زدم بیرون تا بعد از یک ساعت تاب آوردن راه بندان و تاخیر مترو، دست کم ساعت نُه برسم به شهرک غرب؛ در حالی که وقتی چشمانم را باز کردم ساعت از نُه گذشته بود و من هنوز گیج و آلوده به خواب روی تشک، تنم را کش و قوس می دادم.
از بند تخت و بالش که رها شدم درست مانند یک روبات از پیش برنامه ریزی شده خودم را آماده ی رفتن کردم. دوباره اول ترم بود و تکرار داستان کسالت-بار کاغذ بازی های اداری در واحد نام نویسی دانشگاه و صف های بلند بی دلیل پشت میز مسئول امور مالی که بد جوری کارمان لنگ او بود و باید امروز رسید بانک را نزدش می بردم.
به هر ترتیب با هزار بد بختی رسیدم به میدان صنعت و یکراست دویدم به سمت بانک ملت رو به روی ساختمان میلاد نور. همین که وارد بانک شدم برای چندمین بار ایمان آوردم به قوانین لعنتی مورفی که هر گاه وقت تنگ است، خیر و شر دست در دست هم می دهند تا کار ها در نهایت کندی پیش رود. جای سوزن انداختن در بانک نبود و از قرار، همه آن روز کار های پیچیده ی بانکی داشتند. با ناامیدی دکمه ی دستگاه شماره پرداز را فشار دادم. برگه را از دستگاه گرفتم و نگاه کردم: شماره ی صد و سی و پنج، تعداد افراد در صف چهل و پنج نفر. دور از انتظار هم نبود. چشمم به ساعت بانک افتاد، کمتر از پانزده دقیقه ی دیگر واحد امور مالی دانشگاه تعطیل می شد و نیمی از کار می ماند برای فردا و هیچ حوصله اش را نداشتم که باز چند ساعتی را در ترافیک تلف کنم آن هم برای کاری چنین پیش و پا افتاده.
سرد و بی تفاوت لاشه ام را ولو کردم روی صندلی خالی کنار ستون و چشمانم را دوختم به نقطه های مبهم شناور در فضا. تازه گوشم داشت به یکنواختی صدای ماشین های اسکناس شمار و ناله ی چاپگر های سوزنی بانک عادت می کرد که شنیدم صدای ضعیفی می گوید: آقا... همین که برگشتم به سمت صدا، یکباره نگاهم افتاد به پیرمردی چروکیده با موی ژولیده، صورت نیمه سوخته و یک چشم سفید شده، ریش بد تراشیده، لباس های کولی-وار ناهمگون و کفشی که بند نداشت. هاج و واج مانده بودم که چه می خواهد! لحظه ای ایستاد بعد با نیم لبخندی و نیم نگاهی دوباره درامد که: خیلی مونده تا شمارت؟ با درماندگی پاسخ دادم: بله، گمونم بیست نفر. بی درنگ دستش را به آرامی جلو آورد و گفت: بیا، بگیرش پسرم. شماره ی نوبتش بود که داشت می دادش به من. همین که سرم را بالا آوردم و خواستم بگویم نه ممنونم، پس خودتون چی و... دیدم لنگان لنگان دارد از در بانک خارج می شود. "شماره ی صد و سیزده به باجه ی پنج." شماره ای که پیرمرد داده بود را نگاه کردم، صد و سیزده بود؛ خشکم زد.

فرق کوچکی میان نرمالیسم و سادومازوخیسم

2010-03-03T01:20:00.005+03:30

تو می روی پول می دهی برای نام نویسی در یک باشگاه ورزشی تا تن-درست تر از آنی شوی که هستی؛ من اما می روم پول می دهم بابت خرید یک پیپ و فندک تا از آنچه هستم ویران تر شوم و دودش تو را هم آزار دهد شاید.

مداد پاک کنی به بزرگی اشتباهاتم

2010-02-23T01:45:00.009+03:30

در میان لوازم لوکس تحریر و خنزر پنزر های شهر کتاب آرین چشمم افتاد به مداد پاک کن های بزرگی در اندازه ی قالب صابون که تنها داشتن یکی از آن ها کافی ست تا نسل به نسل در خانواده ات دست به دست شود و برسد به نوه نتیجه ات!

مانده بودم حیرت زده مانند کسی که انگاری چراغ علاالدین قدیمی را در بساط دست فروش دوره گردی کنار خیابان منوچهری دیده باشد. پس بی درنگ یکی از آن مداد پاک کن ها را خریدم و راهی شدم و در راه، تمام هوش و حواسم پی هزار و یک چیزی بود که باید پیش از این ها پاکشان می کردم. اما همین که رسیدم به خانه و رفتم سراغ کشوی میزم، یادم آمد که پاک فراموشم شده من هیچ گاه با مداد نمی نویسم. نیم نگاهی به پاک کن انداختم و زهرخندی زدم. با چه دل خجسته ای امید بسته بودم به مداد پاک کنی اینچنین بزرگ...

گالری ماه و مهر، ساعت 18:15

2010-02-19T19:35:00.013+03:30

بعد از ظهر نه چندان زمستانی پنجشنبه همراه دوست هنرمندم به نگارخانه ی ماه و مهر رفتم، میان اتوپرتره های توکا نیستانی و محمد علی بنی اسدی. با آن که چندان چیزی از گرافیک و نقاشی نمی دانم اما نگاه کنجکاوم را می دوختم به طرح ها و به هر ترتیبی که بود می خواستم دست کم یکی از چندیدن و چند مفهوم نهفته در پس پشت هاشور ها، رنگ ها و سایه روشن ها راکشف کنم تا شاید من هم با هنرمند در آنچه اندیشیده یا در اندیشه اش دیده شریک شوم. اما آنچه بیش از همه چیز مرا هیجان زده کرده بود این نخستین تجربه ی من از رفتن به نگارخانه بود، آن هم برای تماشای کار های توکا نیستانی که وب-نوشته هایش را مرتب در توکای مقدس دنبال می کنم.

میان تابلو ها و سکوت، چهره ی توکا را دیدم که از دل هزاران هاشور زغال، به آرامی نگاهم می کرد و درونش پر از فریاد بود؛ موجود موهومی را دیدم با سر حیوان، بالا تنه ی انسان و پایین تنه ی چهار پایی ایستاده بر دو پا که می خواست با دستانش تخته سنگی را از روی زمین بلند کند و شگفت آن که تخته سنگ تندیس سر توکا بود و در تابلوی دیگر باز همان موجود افسانه ای را دیدم که این بار سر توکا بر روی تنش بود و داشت از پله ها بالا می رفت و این خفن ترین روایت تصویری از "سیزیف" بود که تا به حال دیده بودم.

دیدن کار های آقای بنی اسدی نیز برایم تجربه ی بسیار خوبی بود. در چشم به هم زدنی بازه های زمان و مکان در هم می شکست و ذهن بر روی رنگ ها شناور می شد از تابلویی به تابلوی دیگر سفر می کرد. اما متاسفانه هیچ آشنایی پیشینی با سبک کار های ایشان نداشتم.

البته دلم می خواست که روز باز گشایی نمایشگاه آنجا می بودم تا آقای نیستانی و بنی اسدی را ملاقات کنم که نشد.

بخون وقتی که خوندن معصیت داره

2010-02-12T14:45:00.019+03:30

مرا عظیم تر از این آرزویی نمانده

که به جستجوی فریاد گمشده برخیزم

ای تمامی دروازه های جهان،
مرا به باز یافتن گمشده ی خویش مردی کنید.

هرگز پندارم نبود که روزی خشم-چکامه های بیدار نسل پدران و مادرانمان را چنان با ذره ذره ی وجودم حس که نه، بلکه لمس کنم که انگاری همان دیروز است و زمان از جایش تکان نخورده که انگار تلسم پلیدی سرزمینم را سالیان سال در بر گرفته و گویی من و تو و پدران و مادرانمان چون سرنوشت "سیسیفوس"، محکوم ابدی به کشیدن پی در پی آن تخته سنگ بر بلندای کوهیم و هیچ از هیچمان تغییر نمی خواهد کند. اما باورم هست که شهر بیش از این در چنگ سگان و گوسفندان دست آموز این سیاهی فراگیر نمانده ست نخواهد ماند که فراگیر ترین شب قطبی هم فانی ست. نشان بر آن نشان که آن تسلیم سرنوشت نیز هر بار تخته سنگ را تا بلندای کوه بالا می برده است!

بی پناه همچون آ بی کلاه

2010-01-21T00:43:00.010+03:30

بعد از ظهر آفتابی و گرم زمستان بود! لمیده روی صندلی تاکسی سرگرم خواندن کتابی از "ابراهیم رها" بودم با نام دو قطعه عکس 4×6 که در باز شد و مادری جوان با کودک خردسالش کنار من نشست. تنها با وزیدن باد خنکی از پنجره به یادم آمد چند ساعتی بیشتر به پایان دی ماه نمانده و بهمن از راه می رسد بی آنکه بوی برف و مزه ی سرما را چشیده باشیم. از زبان شیرین کودک و بلند سخن گفتنش دریافتم که هنوز به مدرسه نمی رود اما " آ " با کلاه و " آ " بی کلاه را خوب می شناسد. روی پای مادر جا خوش کرده بود و چهره بر شیشه ی پنجره فشرده، رها در عالم خود می خواند:

آ با کلاه، آ بی کلاه...

پسر بچه: مامان می خوای تا خونه همه ی آ با کلاه ها و آ بی کلاه ها رو برات بشمرم، می خوای؟
ببین... آ با کلاه. آ بی کلاه، آ بی کلاه، بازم آ بی کلاه. یه دونه آ با کلاه.
اینجا رو بخون، پنج تا آ بی کلاه !!!

(ناخداگاه سرم را با لبخندی تکان دادم.)

مادر: پسرم گلم بسه، از یه چیز دیگه حرف بزن عزیزم.

(من اما چندان حواسم به کودک نبود و خنده ام بیشتر از بابت طنازی قلم ابراهیم رها بود.)

پسر بچه: مامان می خوای یه چیزی بگم؟
تو آ با کلاه ها رو بشمار من آ بی کلاه ها رو، باشه؟

مادر: عزیزم همشون رو شمردی دیگه...

اما گوش پسرک بدهکار نبود و نگاهش از پشت شیشه ی پنجره روی تابلوی فروشگاه ها در پی شکار آ با کلاه و آ بی کلاه بود که یکباره درامد و گفت:

"مامان چرا آ بی کلاه بیشتر از آ با کلاه ست، چرا؟"

و من بی آن که بدانم احساس کردم خنده ام در حال ماسیدن است.

نگاهی به داستان مزرعه حیوانات

2010-01-16T16:10:00.005+03:30

آغاز داستان از گردهمایی حیوانات مزرعه مانر در اسطبل برای گوش سپردن به سخنرانی میجر پیر در باره ی رویای عجیبی ست که شب گذشته در خواب دیده. رویا درباره ی زندگی حیوانات پس از بیرون راندن و نابودی انسان ها ست و میجر نوید می دهد که شورشی در راه است که خوابش را محقق خواهد ساخت. زمان دقیقش را کسی نمی داند. ممکن است ماه ها بعد و شاید هم سال ها بعد برپا شود. اما پس از درگذشت میجر دیری نمی پاید که شورش موعود یکباره و دور از زمان انتظار رخ می نماید. انسان ها ترسیده و حیرت زده از مزرعه می گریزند و پرچم سبز حیوانات منقش به یک شاخ و یک سم در پی خواندن سرود وحوش انگلیس به اهتزاز در می آید. قوانین هفتگانه حیوانی وضع می شود و حیوانات مزرعه ی مانر که دیگر نامش به مزرعه ی حیوانات تغییر کرده زیر سایه ی نظم نوین در برابری و برادری کنار هم زندگی می کنند. اما آرام آرام با خوابیدن شور انقلابی همه چیز دستخوش تغییر می شود. تاریخ گذشته طور دیگری بازگو می شود، قوانین همفتگانه زیرکانه یکی پس از دیگری تحریف می شود تا بدانجا که نرم نرمک از خاطر همه شسته می شود، سرود وحوش انگلیس نیز به سرودی ممنوعه مبدل می گردد و این گونه است که حیوانات در بند اسارت نوین گرفتار می شوند.
"مزرعه ی حیوانات" داستانی ست تمثیلی یا به گفته ی قدیمیان "رمزی" که می شود از آن با نام "افسانه ی حیوانات" یاد کرد چنان که "جورج اورول" خود نام "داستان پریان" بر آن نهاده است. ناگفته نماند که در ادبیات شرق و غرب پیشتر ها نیز داستان هایی از زبان حیوانات روایت شده، از جمله "کلیله و دمنه" در شرق و حکایات "لافونتن" در غرب.
اما آوازه و اهمیت داستان مزرعه حیوانات از آنجا ست که روزگار سیاسی و اجتماعی نیمه ی نخست قرن بیستم و به ویژه انقلاب اکتبر روسیه و دوران استالینیسم را در ذهن خواننده زنده می کند. دورانی موحش و لبریز هراس، پر از اسناد سری و اعترافات تکان دهنده ، اعدام های بی شمار و مرگ مرموز. دوران تحریف پی در پی تاریخ، ترسیم گذشته ای موهوم و در نتیجه پاک شدن حافظه و ناتوانی مردم از ادراک وضعی که دامنگیرشان است. از این جهت برای کسی که تا اندازه ای تاریخ آن زمان را می داند پوشیده نیست که نام پرسوناژ ها، شخصیت پردازی ها و نماد سازی ها همگی آگاهانه و زیرکانه از سوی نویسنده انجام گرفته ست.
"میجر" پیر می تواند یاد آور "مارکس" یا "لنین" باشد. "باکسر" مظهر پرولتاریای وفادار اما نه چندان با هوش است که پایمردی اش با پایبندی بر آرمان های انقلاب تا آخرین نفس ادامه دارد، درست عکس "بنجامین"، الاغ منفی باف و گربه که هیچ شور و شوقی ندارد. "مولی" با ناز و آراستگی و تجمل دوستی اش، تجسم "روسیه ی سفید" است. "موزز"، کلاغ طبق معمول سخن چین و جاسوس، فرانمود روحانیون مذهبی ست که همواره مردم را چون گوسفندان گمراهی می پندارند و خود را در مقام چوپان. موزز همیشه از سرزمین آسمانی بالای ابر ها می گوید که سرشاز نعمتند و گوسفندان نیز ماشین شعار و ابزار تبلیغ. "مینی موس" خاطره ی شاعران و نویسندگان متعهد دولتی همچون "مایاکوفسکی" را زنده می کند که هنرش در خدمت آرمان های خلق است و بس. نام مزرعه ی "فاکس وود" تداعی کننده ی حیله گری ست و آقای پیل کینگتون در نقش "وینستون چرچیل". همچنین نام مزرعه ی "پینچ فیلد" بر ناخنک زدن دلالت دارد و آقای "فردریک" همان "فردریک کبیر"، بنیان گذار حکومت نظامی پروس می باشد. "ویمپر" نیز چون خوناشامی ست که در این میان سود می برد. دست آخر بی تردید "ناپلئون" نمودگار "استالین" است و "اسنوبال" نمودگار "تروتسکی". اورول همچون تروتسکی، استالین را شبیه ناپلئون می داند چرا که هر دو انقلاب را به دیکتاتوری کشیدند و با زور در صدد تحمیل انقلاب به سایر کشور ها برامدند. اسنوبال نیز با معنای گوله ی برف اشاره به ریش سپید تروتسکی دارد.
افزون بر این، رویداد ها نیز بر اساس واقعیت های آن بخش از تاریخ ترسیم شده است که می توان به چند نمونه اشاره گر شد. مانند درگیری های ایدئولوژیکی تروتسکی و استالین بر سر صنعتی کردن کشور و تداوم انقلاب که در داستان به شکل نمایشی تمثیلی مناقشه این دو بر سر فرستادن کبوتران به دیگر مزرعه ها و ساخت آسیاب بادی نشان داده شده. در آخر نیز فرار اسنوبال از چنگ سگان جنگی هنگامی که در میان سخن رانی اش با فریاد ناپلئون به سویش یورش می برند، شباهت زیادی دارد به اخراج تروتسکی از حزب در پی دستور استالین. یا بازگشت موزز در اواخر داستان نمایانگر تلاش نافرجام استالین برای سازش با پاپ است که مذاکرات پشت در های بسته اش با کشیش دون پایه ی امریکایی او را مضحکه ی عالم کرد. همچنین اعتراف های تکان دهنده و خود خواسته ی حیوانات و اعدام بی رحمانه ی آنان به دستور ناپلئون تداعی گر تصفیه ی خونین استالین در خلال سال های 1936 تا 38 می باشد. در آخر نیز جایگزینی شعری از مینی موس با سرود وحوش انگلیس یاد آور تعویض سرود انترناسیونال با سرودی دیگر است. و بدین سان داستان پر است از حوادثی که بر پایه ای از وقایع تاریخی بنا شده است.
اما از نکات ظریفی که در داستان پنهان است یکی بر هم نهشتی شگفت انگیز آن بر پروسه ی انقلاب، خاصه انقلاب های کومونیستی ست و دیگری پرده برداری از مکانیزم انقلاب و سیر اجتناب ناپذیرش به سمت توتالیتاریزم (تمامیت خواهی) و دیکتاتوری ست. حیوانات در پی باز یافتن حقوق خود از انسان ها زود تر از آنی که انتظارش را می کشیدند شورشی به راه می اندازند و مزرعه را با تمام امورش به دست می گیرند و زمان کوتاهی تمام و کمال مزه ی آزادی را می چشند. اما رفته رفته به آرامی باز همان نظم سرسخت و خالی از عدالت آرمانی به مزرعه باز می گردد و در پایان داستان حیوانات و خواننده خود را در ابتدای داستان می یابند چرا که تمیز دادن خوک از انسان و انسان از خوک غیر ممکن می نماید. گویی که قدرت و عدالت دو پادشاه اند که در اقلیمی نمی گنجند! و این گونه است که شخصیت جویای حقیقت جورج اورول، خسته از بازی قدرت و دسیسه های سیاست، از پس پشت مزرعه ی حیوانات هویدا می شود و آنجا که دیگر مرزی میان خوک و انسان نیست این چنین استنباط می شود که بازی قدرت، قدرت بی حد و حصر، هر بازیگری را مغلوب خود می سازد. چه بسا آن بازیگر فردی رنج کشیده و درد آشنا باشد یا حتی پدری روحانی!
اورول نویسنده ای محافظه کار و خواهان حفظ وضع موجود نیست اما با واقعیت هایی که ملهم از آن ها رمان را نوشته این پیام ادراک می شود که بر خلاف طبیعت حرکت کردن آن هم تنها مبتنی بر آرمان های ناب و "باید این گونه باشد ها" نمی تواند راهگشای آدمی به دورانی نوین و به اصل متفاوت از آنچه هست باشد. از یاد نبریم سگ ها و گربه هنگامی به موش ها حمله ور شدند که میجر پیر از برابری و برادری میان حیوانات سخن می راند.
مزرعه ی حیوانات اورول داستانی ست به غایت سنجیده در باره ی انقلاب کومونیستی اکتبر اما بنا به گونه ی تمثیلی و رمزآلودی اش، پا از مکان و زمان فرا تر گذاشته و حتی سال ها پس از مرگ اورول و فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی به حیات خود ادامه می دهد. تا بدانجا که هر انقلاب ایدئولوژیک دیگری که در جهان پیروز می گردد باز غرق در همان مردابی می شود که مزرعه ی مانر پس از شورش حیوانات گرفتارش شد و تردیدی نیست تا روزی که سلطه جویی و تمامیت خواهی در گوشه و کنار این زمین خاکی نه چندان پهناور بر پاست، داستان جرج اورول نیز تلخ حیات خود را ادامه خواهد داد.

...و چه سرخ

2009-12-30T23:00:00.001+03:30

کوتاه نبود دیوار،
اما
فرو ریخت.

و اینک،
رویاروی تو ایستاده ایم
بی هیچ پرده و حجابی.

که بس بلند است و سبز
همت کوه آسای ما.

این کافی نیست

2009-07-01T01:19:00.006+04:30

Are you lost in your lies?
Do you tell yourself "I don't realize"?
Your crusade's a disguise
Replaced freedom with fear you trade money for lives
I'm aware of what you've done

I see pain I see need
I see liars and thieves abuse power with greed
I had hope I believed
But I'm beginning to think that I've been deceived
You will pay for what you've done!

Thieves and hypocrites
Thieves and hypocrites
Thieves and hypocrites

No! - No more sorrow
I've paid for your mistakes
Your time is borrowed
Your time has come to be replaced

No more sorrow
I've paid for your mistakes
Your time is borrowed
Your time has come to be replaced
Your time has come to be replaced
Your time has come to be erased...
from Linkin Park's Minutes to Midnight album

تمامی اسباب بازی ها و جانوران دست آموزتان را به میدان آوردید تنها برای آن که احساساتمان را به خیابان ها نیاوریم. به روی ما آتش گشودید، تحقیرمان کردید اما، دستان به خون آغشته ی شما توان کشتن اندیشه ی سبز ما را ندارد چرا که این بار همه ی دنیا ما را شنیده و این شما هستید که پنبه ای در گوش هاتان مست از اقتدار می تازید. آری، می دانم اینک قدرت از آن شما ست و دستان ما خالی، ولی ما را همین بس که حق با ماست.

جان بایز، بنجوی، پت شاپ بویز، وایکلف و... از این که ما با ما هستید ممنونیم.

ندای آزادی خاموشی را بر نمی تابد

2009-06-27T22:29:00.014+04:30

دو هفته و یک روز گذشت.
پانزده روز همچون خواب، رویا؛ اما نه به سادگی آب خوردن که به قیمت خون گذشت.

خون خواهران و برادران شهیدم که سرخی اش بر اندیشه ی سبز و آرزوی سپید ما جاری شد و لب هامان را از لبخند شست.
ولی من با این همه همچنان بر این باورم که یک جنبش هیچ گاه نمی میرد. تنها دوره ای ساکت می شود یا سکوت اختیار می کند...

فشار را تاب آوردیم اما حقارت را نه

2009-06-12T12:55:00.004+04:30

یک جنبش هیچ گاه نمی میرد. تنها دوره ای ساکت می شود یا سکوت اختیار می کند و باز در زمانی مناسب، ققنوس وار سر از خاکستر خاموشی بر می آورد.

دوازده سال پیش جنبش اصلاحات در قلب جریانات سیاسی ایران پا گرفت و برای نخستین بار در تاریخ پس از انقلاب توانست دوباره میهن را یکصدا کند. ولی با کارشکنی ها و رخ داد هایی که همه می دانیمش آرام آرام همراهی مردم را از دست داد و کمرنگ شد تا این که چهار سال پیش سکوت کردیم و به ناکارامدیش گمان بردیم واین شد که دیدیم. اما اینک امیدوارانه تر از دیروز و با کوله باری از تجربه های تلخ سکوت، دست در دست یکدیگر دوباره همکوک و هماواز شدیم تا بگوییم: ریاکاری نه. چرا که یاد گرفتیم بی تفاوتی جز آن که دروغ را جرات سخن گفتن دهد راه به جایی نمی برد. مردم سالاری از آسمان نمی بارد و با خانه ماندن و خاموشی به دست نمی آید. گذار به دموکراسی تداوم می خواهد و صبر. وگر نه با قهر و بازی نمی کنم چیزی از پیش نمی رود. این شد که چندین و چند روز و شب سرود سبز امید را پایکوبان در کوچه خیابان ها فریاد زدیم تا خواب بر سیاه اندیشان آشفته شود. تا نشان دهیم پای خواسته های سبزمان از همین حالا ایستاده ایم نمی گذاریم بیش از این کسی دولت مردم فریب خود را ملت ایران بنامد و خواسته های شیر-آهن-کوه مردمانی را که سی سال پیش از خون و جوانی خویش گذشتند این گونه به ریشخند بگیرد.

ما این روز ها در حال ساختن تاریخ هستیم...

باران غریب ِ بهاری

2009-05-01T02:49:00.001+04:30

خیس و خسته، پیراهنی به تن، زیر باران غریب ِ بهاری بعد از ظهر پنجشنبه با هر سختی که بود خودم را به میدان هفتم تیر رساندم.

- پیروزی... پیرزی...

باران بی هیچ ملاحظه ای می بارید، تاکسی ها بدون اعتنا می گذشتند و هر از گاهی نگاه خانم های جوان به مانتو های چشمگیر پشت ویترین فروشگاه ها دوخته می شد.

- پیروزی... پیروزی...

آخر سر تاکسی سبز رنگی نگه داشت و من بی معطلی سوار شدم اما همین که خواستم نفسی تازه کنم راننده نیش ترمزی زد، در باز شد و مرد تنومندی با فشار کنارم نشست، طوری که از تنگی جا نمی توانستم نفس راحتی بکشم. از خدا که پنهان نیست، از شما چه پنهان که تا فخر آباد بد و بی راه و نفرین بود که در دلم به زمین و زمان می فرستادم از جمله طراح و سازنده ی پراید. در این حال و هوا مرد درشت اندام به دکمه ی روی کیفم که طرح آلبوم دیوار پینک فلود رویش چاپ شده اشاره ای کرد و پرسید: به این ها چی می گن؟ گفتم: باتن، دکمه. پرسید: از کجا می شه خرید؟ گفتم: از کتاب فروشی های خیابان کریم خان، نشر چشمه، ثالث و... گفت: خیلی قشنگه، راستی پینک فلود دوست داری؟ و اینجا بود که سر گفت و گو باز شد و یکباره چنان گرم گپ زدن شدیم که فراموشم شد تنگی جا و سختی تنفس. نزدیک سه راه سلیمانیه ماشین ایستاد و مرد تنومند با من دست داد، خداحافظی کرد و پیاده شد. من هم لبخندی زدم و پیش خود فکر کردم چه آسان می شود یکدیگر را تحمل کرد، هر چند با یک نقاطه ی مشترک ساده. البته اگر پیدایش کنیم.

نفس

2009-04-26T23:53:00.001+04:30

بمان
نفس بکش
و گوش کن چه پر امید
می تپد هنوز
امانتی ز ِ مهر، درون سینه ات.

نفس بکش
تا مکرر شود
ضرباهنگ ِ زندگی
در تپش های قلبی
که لبریز ِ عشق
سپردمش به امن-گاه ِ سینه ات.

نفس بکش
بمان
تا بماند، گرچه ناشناس
یادی از من
در گوشه ی گرم سینه ات.

«برای کسی که شاید، قلب من روزی درون سینه اش به تپیدن ادامه دهد»
در همین باره: واحد فراهم آوری اعضای پیوندی

آرمان-شهر نو در قلب واقعیت

2009-04-24T02:15:00.006+04:30

از آن روزگار که شبح انقلاب های کومونیستی، نه بر اروپا که بر سراسر جهان سایه گسترده بود و انقلابیون حرفه ای در راه بیداری خلق از جان مایه می گذاشتند اینک سال ها می گذرد. امروز دیگر انقلاب نامی مقدس نیست و آرمان گرایی جای خود را به واقع بینی داده. دیگر کمتر کسی را می شود یافت که از شنیدن نام لنین، مائو و کاسترو گرمایی در دلش حس کند و اگر هم اینگونه باشد دست کم بروزش نمی دهد. چرا که دنیا عوض شده و مفاهیم پیچیده تر، و به راستی که ارابه ی تاریخ چه بی رحمانه و گاه خالی از انصاف پیش می رود.

در گذشته های نه چندان دور شعار پیکار با سرمایه داری و امپریالیسم برای رسیدن به رویا-شهر گمشده چنان تا مغز استخوان روشنفکران و مبارزان سرزمین من رسوخ کرده بود که دموکراسی، حقوق بشر و مسایلی از این دست را به منطقه ی حفاظت شده ی ذهن خود راه نمی دادند و ذره ای هم تردید نمی کردند. حالا نیز همان رویکرد را تنها در جهتی مخالف با آن زمان در پیش گرفته اند، طوری که بسیاری از فعالان سیاسی و روشنفکران امروز آرا و نگرش های خود را از پشت بلند گو های لیبرال به گوش می رسانند. البته تغییر و جهان را از پشت پس عینک واقعیت دیدن خوب است. بگذریم...

اما چه بر سر قهرمانان دیروز آمد؟ آن همه الهامی که خلق از آن ها می گرفت چه شد؟ آیا آرمان های اصیل بشری مفاهیمی یکسره مبهم و دست نایافتی ست؟ از مردانگی به دور است اگر بگوییم راهبران و پیشگامان جنبش های سرخ با یکرنگی بر آن ارزش ها که می گفتند پایبند نبودند و تنها پی پلی می گشتند که از میان هیاهوی برپا شده خود را سلامت به قدرت برسانند. گمان می کنم آنچه به راستی سبب شد تا راه ها به بن بست برسد، در خود انقلاب است و حوادث جبری که به دنبالش یکی پس دیگری پدیدار می شود و روندی به اساس اجتناب ناپذیر را می پیماید. برای درک این حقیقت کافی ست به گذشته بازگردیم و بدون پیش داوری بنگریم، بشنویم و قضاوت کنیم.

بهانه ای که مرا به نوشتن سطور بالا واداشت تغییرات پیش رو در سیاست امریکا نسبت به کوبا ست و بر عکس. آیا کاسترو بعد از اصلاحات احتمالی همان احترامی را خواهد داشت که همکنون خاطره ی مائو در چین از آن برخوردار است؟ کوبا انقلاب خود را از چین الهام گرفت و جهان طوری تحد تاثیر قرار گرفت که اندیشمند آزادی خواهی چون ژان پول سارتر، پایان کتاب جنگ شکر در کوبا نوشت: اگر جوان های کوبایی موفق نشوند، بشر همه چیزش را از دست می دهد حتی امیدش را. آرزو می کنم اصلاحات در این کشور به زودی آغاز شود و دوباره شور و شادی برای مردمش به همراه آورد. به هر ترتیب جهان امروز با وجود بحران اقتصادی اخیر و رویداد های بد و خوب در حال ورود به دوران نوینی ست که ما جرقه های آغازین این تغییر را شاهدیم.

باز شدن زخمی کهنه

2009-04-14T22:53:00.004+04:30

اگر ارتش سرخ شوروی در زمان برژنف به سوی افغانستان نتاخته بود و اگر در پی جنگ داخلی، مجاهدین از طالبان که با پشتیبانی مادی و معنوی پاکستان و عربستان سعودی (...و ایالات متحده ی امریکا) سازماندهی شده بودند شکست نمی خورد، شاید حالا با پدیده ای چنین سیاه و تلخ رو به رو نبودیم. ولی امروز اگر ها و شاید ها دردی دوا نمی کند و چیزی از پیش نمی برد.

شنیدم آصف علی زرداری رییس جمهوری پاکستان (که نمی دانم با آن پیشینه ی بد چگونه دوباره به قدرت رسیده)، موافقت نامه ای را با طالبان محلی به امضا رسانیده که در بند دوم آن اجرای قوانین شرع در دره سوات و مالاکند زیر نظر مولانا فضل الله از سوی دولت مرکزی به رسمیت شناخته خواهد شد. پذیرفتن این توافق نامه به دنبال قرارداد صلحی ست که پیش تر میان دولت ایالتی سرحد پاکستان و شبه نظامیان طالبان بسته شد و فرار مردم از شهر و بسته شدن مدرسه ها را در پی داشت. حال از این پس هر گونه جنایت فرهنگی-بشری در این منطقه به نام شرع آن هم به روایت طالبانیش رنگ قانون خواهد گرفت و این یعنی یک فاجعه ی دیگر.

حقیقت است اگر بگوییم سیاست های صدور دموکراسی و حقوق بشر در این بخش از خاورمیانه رو به شکست می رود و دیگر دولت های پاکستان و افغانستان بیش از این تاب رویارویی با تندرو های کج اندیش را ندارند و غرب هم سردرگم شده. حالا خاور میانه مانده با ویرانه هایی که یک روز زرباهنگ فرهنگ و هنر و حکمت از آن ها به گوش می رسید و اسلامی که مشتی جزم اندیش ِ تندرو شکوه تاریخی اش را ذره ذره به سیاه چال های تاریک و تهی ذهنشان می کشند و ارزش های زمینی و آسمانی را یکجا به باد فنا می دهند.

آنچه در این میان برای من بی پاسخ مانده هنوز این است که چرا بیش از یک میلیارد مسلمین جهان در سکوت نشسته و تماشا می کنند چگونه تمدن اسلام به تیرگی و بد نامی کشیده می شود؟

در ار بندی سر از روزن درارم

2009-04-12T19:20:00.009+04:30

در دوران سلطه ی رضا خان پهلوی، جنبش های سوسیالیستی سبب حساسیت شدید دستگاه حکومتی نسبت به مرام های اشتراکی و ادبیات آن ها شده بود. در نتیجه گروهی از کلمه ها که می توانست مستقیم یا غیر مستقیم تداعیگر این گونه اندیشه ها باشد را واژگان ِ مگو اعلام کردند. از آن پس کتاب، روزنامه و نشریه ای یافت نمی شد مگر زخمی و مجروح از تیغ سانسورچی ها که گاه داستان های مضحکی در پی این گونه قیچی به دست گرفتن از خود می آفریدند. زنده یاد دکتر ساعدی در شب شعر سفارت آلمان که به قولی نقطه ی آغازین انقلاب پنجاه و هفت بود میان سخن رانی اش پیرامون سانسور در دوران پهلوی به داستانی از این قرار اشاره کرده بود که محرم علی خان یکی از همان ممیز ها های وظیفه شناس از چاپ کتابی جلوگیری می کرده چرا که در جایی از کتاب آمده بود: تیر عشقش بر دلم کارگر افتاد، و شگفت این جا ست که با سماجت از نویسنده می خواسته فعله را جایگزین کارگر کند!

امروز دوباره تاریخ تکرار می شود. تلخ اما به شیوه ای سامان یافته و دیجیتالی بدین قرار که تنها کافی ست معادل انگلیسی نوار غزه که می شود Gaza Strip را در مرورگر خود جست و جو کنید تا در نهایت تعجب به فیلترینگ سلامی دوباره دهید! علت این است که شما مو می بینید و فیلترینگ پیچش مو. آری، Strip در زبان انگلیسی واژه ای ست با چند معنا، یکی در معنای باریکه و نوار، دیگری به معنای لخت و عریان کردن. حال آیا نمی توان گفت محرم علی خان پایه گذار فیلترینگ هوشمند و حساس به واژه ها در تاریخ ایران بوده است؟

اما گذشته از این ها، چیزی که بیش از همه انسان را دچار سرگیجه می کند کشور یا کشور هایی ست که سامانه های فیلترینگ را به سرزمین های سانسور خیز مانند ایران واگذار می کنند. آیا تولید کنندگان و فروشندگان این فناوری زشت همگی در گروه نظام های علاقه مند به سانسور هستند؟

پی نوشت: تو با این روش راه به جایی نمی بری، تنها خودت را هر روز از من دور تر می کنی.
برای دسترسی به فیلتر شکن به این جا بروید: اینترنت دیگر آزاد است

چشمان ات با من گفتند که فردا روز ِ دیگری ست

2009-04-02T02:35:00.003+04:30

روز های عزیزی بود نوروز امسال. ساعات سرشاری از کنار هم بودن، دل گفتن و دل شنفتن. چیزی که ماه ها در انتظارش گذشت و بهتر از آنی شد که من و تو تصور می کردیم. اما همه شور و شادی اش به همان دل-منتظری ها بود و دلهره ها برای دیدار و حالا تنها تلخی جدایی ست و شیرینی آن لحظه ها که برایمان می ماند. به راستی که من و تو شکوه عشق را در شکیبایی یافتیم و آن غم اصیل، که در غیاب تن، ما را به یکدیگر پیوند می زند و امید بلندی که ما را شهامت رفتن می دهد.

برای هشتم مارس

2009-03-08T20:45:00.004+03:30

بی شک راه اندازی کمپین یک میلیون امضا در پنجم شهریور ماه سال یک هزار و سیصد و هشتاد و پنج، بدست گروهی از فعالان سرشناس حقوق زنان و با هدف تغییر قوانین تبعیض آمیز برای برابری، رویداد بزرگی در تاریخ جنبش زنان ایرانی ست که برای نخستین بار توجه گسترده ی سازمان های جهانی را به همراه آورد و خیلی زود مبدل به مهم ترین حرکت اجتماعی در ایران شد.
با این که آموزش و آگاه سازی شهروندان ایرانی نسبت به قوانین تبعیض آمیز از اساسی ترین فعالیت های این حرکت مستقل اجتماعی به شمار می رود و بسیاری از فقها از جمله آیت الله صانعی یا آیت الله بجنوردی و دیگر مجتهدین سال ها ست که موافق درخواست برای بازنگری در این قوانین تبعیض آمیزهستند و آن را مغایر با اسلام ندانسته اند اما، کم نیستند زنانی که هنوز اسیر نگرش های مرد سالارانه ی موجود در خانواده و جامعه هستند و حتی خود نیز از روی نا آگاهی در حقوق خود اجحاف می کنند.
از روز شکل گیری کمپین در آغازین ماه های روی کار آمدن دولت محمود احمدی نژاد، بار ها شاهد بازداشت کنشگران پیکار از سوی نیرو های امنیتی-اطلاعاتی بودیم که به هر وسیله و بهانه چوب لای چرخ فعالیت های آگاهی بخش می گذارند. از جمله فیلترینگ پی در پی وب سایت کمپین به نام "تغییر برای برابری" که در سال 2008 جایزه ی ویژه ی گزارشگران بدون مرز را از آن خود کرد. اما تاریخ نشان داده هیچ کدام از این اقدامات نتوانسته و نمی تواند تا همیشه از پیشبرد حرکت های جمعی جلو گیری کند.
همچنین گفتنی ست جایزه ی امسال سیومن دوبووار به نام "برای رهایی زنان" نیز به کمپین یک میلیون امضای زنان ایران تعلق گرفت. جوليا کريستوا، فيلسوف سرشناس فمينيست و رئیس گروه داوران جايزه سيمون دوبووار می گوید: کمپین یک میلیون امضا جنبش وسیعی ست. چرا که بر محور یک زن پیشرو و مشهور شکل نگرفته و زنانی که در آن فعال هستند به دیدار زنان دیگر می‌روند، با آن‌ها گفت و گو می‌کنند، خانه به خانه سر می ‌زنند و حقوق زنان را تک به تک به آن‌ها توضیح می‌دهند.

آری...
هشتم مارس، روز جهانی زن و روز امید و آرزو برای رسیدن به برابری ست.

همیشه همین طور است

2009-02-21T01:10:00.002+03:30

با خبر شدم شهرام شیدایی، نویسنده، شاعر و مترجم توانا مدتی ست روی تخت بیمارستان است و گرفتار دردی جانکاه و همچون بسیاری از نویسندگان این دیار، درگیر مشکلات مالی که باز می گردد به نبود خدمات اجتماعی مناسب برای تضمین آینده ی هنرمندان. گفتنی ست که بیمه ی تامین اجتماعی هنرمندان تنها سی درصد از هزینه های بیمارستان، جراحی و شیمی درمانی را می پردازد و در چنین شرایطی که مانند همیشه نهاد های فرهنگی در سکوت به سر می برند، جمعی از هنرمندان و دوستان شیدایی، روز اول اسفند ماه در گالری طراحان آزاد تهران (واقع در خیابان فتحی شقاقی) گرد آمدند تا برای کمک به تامین هزینه ی درمان وی، آثار و نقاشی هایی را به فروش بگذارند.

شهرام شیدایی را چند سال پیش با ترجمه ی مجموعه اشعاری از شاعر ترک تبار، "اورهان ولی" شناختم که در کتابی با نام "رنگ قایق ها مال شما" به چاپ رسیده بود.

به قول اورهان ولی: زندگی همین طور است... ولی ای کاش یک بار هم که شده این طور نمی بود که بهانه ی تلخی چنین ما را به یاد کردن و نوشتن از کسی وا دارد که دوستش داریم اما دیر از حالش خبر می گیریم.

در همین باره:
جای خالی یک واژه...

زیر تیغ سنت

2009-02-18T04:15:00.008+03:30

همچون کسی که از سوراخ ِ کلید ِ آهنین-دری زنگ زده جنایتی را شاهد است و کاری از او ساخته نیست، بهت زده به تماشای تصاویر دردآگینی نشستم که توسط واشنگتن پُست منتشر شده بود، از مراسم ناقص سازی جنسی دختر بچه ای هفت ساله در کردستان عراق که مادرش خود با افتخار نزد پیر زنک ِ تیغ بدست آورده بود تا سنت ِ دیرینه تداوم یابد. پس دگر هیچ گریز و فریاد رسی در کار نبود. بار ها و بار ها چهره ی دختر بچه را که لبریز وحشت بود از پیش چشمانم گذرانیده ام تا به خود ثابت کنم کوتاهی دستان ناتوانم از روی بی تفاوتی نبوده و نیست.

ناقص سازی جنسی (ختنه) دختران که ناشی از فرهنگ مرد سالارانه ی مفرط است و کج اندیشی های مذهبی، از جمله سنت های وحشیانه ای ست که هنوز در میان مردم برخی جوامع عقب نگاه داشته شده مرسوم است. سالانه دختران و زنان فراوانی در افریقا و بعضی نقاط آسیا، تنها برای آنکه تا روز ازدواج دست نخورده باقی بمانند، با چنین رفتار خشونت باری رو به رو هستند.

بسی رنج بردیم در این سال سی

2009-02-10T15:45:00.000+03:30

تبعید در چنبر زنجیر
(نصرت رحمانی؛ میعاد در لجن)

ای عفیف
به چه می اندیشی
قفل ها؟
دست های آزاد،
برترین هدیه به زنجیر و غل و دیوارند!
بهترین هدیه ی زنجیر به دست آزاد
قفل می باشد، قفل!
□
ای عفیف!
قفل ها واسطه اند
قفل ها فاسق شرعی در و زنجیرند
قفل ها...
□
راستی واسطه ها هم گاهی حق دارند
رمز آزادی در حلقه ی هر زنجیر ست
قفل هم امیدی ست
قفل یعنی که کلیدی هم هست
قفل یعنی که کلید!